ଗୋଟିପୁଅ ନୃତ୍ୟ
ଗୋଟିପୁଅ ନୃତ୍ୟ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ ନୃତ୍ୟ କଳା। ଏହି ନୃତ୍ୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହିମା ଗାନ କରିବା ପାଇଁ ମହିଳା ବେଶରେ ସଜ୍ଜିତ କୋମଳମତି ବାଳକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷଣ କରାଯାଏ। "ଗୋଟିପୁଅ" ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଜଣେ ମାତ୍ର ବାଳକ (ଗୋଟି = ଏକ, ପୁଅ = ବାଳକ)।
ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ଚମତ୍କାର ଶାରୀରିକ କୌଶଳ (acrobatic) ଏବଂ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ନୃତ୍ୟକୁ ଆଜିର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ସିଧାସଳଖ ପୂର୍ବସୂରୀ (precursor) ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତଥ୍ୟ
| ବିଷୟ | ବିବରଣୀ |
|---|---|
| ଉତ୍ପତ୍ତି | ରଘୁରାଜପୁର ଏବଂ ପୁରୀ, ଓଡ଼ିଶା |
| ଶିଳ୍ପୀ | କୋମଳମତି ବାଳକ |
| ବିଷୟବସ୍ତୁ | ଭକ୍ତି, ମୁଖ୍ୟତଃ ରାଧା-କୃଷ୍ଣ ଲୀଳା |
| ମୁଖ୍ୟ ଶୈଳୀ | ବନ୍ଧ ନୃତ୍ୟ (ଜଟିଳ ଶାରୀରିକ ମୁଦ୍ରା), ଦ୍ରୁତ ପଦଚାଳନା |
| ମାନ୍ୟତା | ରାଜ୍ୟର ଐତିହ୍ୟ ନୃତ୍ୟ |
ଇତିହାସ ଏବଂ ଉତ୍ପତ୍ତି
ଗୋଟିପୁଅ ନୃତ୍ୟର ମୂଳ ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଗଜପତି ମହାରାଜା ପ୍ରତାପରୁଦ୍ର ଦେବଙ୍କ ଶାସନ କାଳ ସହିତ ଜଡ଼ିତ।
ଏହି ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଭିତରେ କେବଳ ମହିଳା ନର୍ତ୍ତକୀ ବା ମାହାରୀମାନେ (ଦେବଦାସୀ) ନୃତ୍ୟ ସେବା କରୁଥିଲେ। ତେବେ, ବୈଷ୍ଣବ ସନ୍ଥ ଶ୍ରୀ ଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଏକ ନୂତନ ପରମ୍ପରା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଚୈତନ୍ୟଙ୍କ ଅନୁଗାମୀମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପାସନା କୌଣସି ପ୍ରକାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ ବା କାମୁକ ଆକର୍ଷଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ମାହାରୀ ପରମ୍ପରା ଧୀରେ ଧୀରେ ହ୍ରାସ ପାଇଲା ଏବଂ ମନ୍ଦିରର ଗର୍ଭଗୃହ ବାହାରେ ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରିବା ପାଇଁ ଛୋଟ ବାଳକମାନଙ୍କୁ ତାଲିମ ଦିଆଗଲା।
ଏହି ବାଳକମାନେ ନିଜକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର 'ସଖୀ' ଭାବରେ ସଜାଇ କେବଳ ପ୍ରାକୃତିକ ଭକ୍ତି ଭାବ ନେଇ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ ଏବଂ ଶୈଳୀ
ଗୋଟିପୁଅ ନୃତ୍ୟ ଏହାର ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି, ଲାଳିତ୍ୟ ଏବଂ କଠିନ ଶାରୀରିକ ପରିଶ୍ରମ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ବେଶଭୂଷା ଓ ସାଜସଜ୍ଜା
ପିଲାମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକ ନାରୀ ରୂପରେ ସଜାଯାଏ। ସେମାନେ ନିଜ କେଶ ଲମ୍ବା ରଖନ୍ତି ଏବଂ ତାହାକୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଖୋସା କରି ଫୁଲରେ ସଜାନ୍ତି। ମୁହଁରେ ପାରମ୍ପରିକ ଧଳା ଏବଂ ନାଲି ବିନ୍ଦୁର ଚିତା ଅଙ୍କାଯାଏ ଏବଂ ଆଖିରେ କଜଳ ଲଗାଯାଏ। ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର (ସାଧାରଣତଃ ପାଟ ଶାଢ଼ୀ) ଏବଂ ଓଜନିଆ ରୂପା ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ଜଣେ ପ୍ରକୃତ ନର୍ତ୍ତକୀ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ବନ୍ଧ ନୃତ୍ୟ
ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଓଡ଼ିଶୀ ଠାରୁ ଗୋଟିପୁଅକୁ ଯାହା ଭିନ୍ନ କରେ ତାହା ହେଉଛି ବନ୍ଧ ନୃତ୍ୟ। ଏଥିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ଶାରୀରିକ ମୁଦ୍ରା (acrobatics) ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଏ ଯାହା ପାଇଁ ଶରୀରର ମାତ୍ରାଧିକ ନମନୀୟତା (flexibility) ଆବଶ୍ୟକ। ନର୍ତ୍ତକମାନେ ନିଜ ଶରୀର ମାଧ୍ୟମରେ ପୁରାଣର ବିଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ କିମ୍ବା ପଦ୍ମ, ରଥ ଏବଂ ଗଛର ଆକାର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଖୁବ୍ ମନୋରମ ଲାଗେ।
ସଙ୍ଗୀତ
ଏହି ନୃତ୍ୟରେ ପାରମ୍ପରିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ, ବିଶେଷ କରି ଜୟଦେବଙ୍କ 'ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦ' ଏବଂ କବି ସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ଓ ବନମାଳୀ ଦାସଙ୍କ ପରି ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ କବିମାନଙ୍କ ରଚିତ ଭଜନ ଗାନ କରାଯାଏ। ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ମର୍ଦ୍ଦଳ (ଓଡ଼ିଆ ପଖାୱଜ୍), ହାରମୋନିୟମ୍, ବଂଶୀ ଏବଂ ଗିନି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ଓଡ଼ିଶୀ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ
ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ହୋଇଥିଲା। ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ନୂଆ ରୂପ ଦେଇଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୁରୁମାନେ — ଯେପରିକି ଗୁରୁ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ର, ଗୁରୁ ପଙ୍କଜ ଚରଣ ଦାସ ଏବଂ ଗୁରୁ ଦେବପ୍ରସାଦ ଦାସ — ସମସ୍ତେ ସେମାନଙ୍କ ପିଲାଦିନେ ଗୋଟିପୁଅ ନର୍ତ୍ତକ ଭାବରେ ହିଁ ତାଲିମ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ସେମାନେ ଗୋଟିପୁଅ ନୃତ୍ୟର ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ ଠାଣି, ତାଳବଦ୍ଧ ପାଦଚାଳନା ଏବଂ ମୁଖର ଅଭିନୟ (Abhinaya) କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ତାହାକୁ ପରିମାର୍ଜିତ କଲେ ଏବଂ ଏକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ରୂପ ଦେଇ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଆଜିର ସମୟରେ ଗୋଟିପୁଅ
ଓଡ଼ିଶୀ ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ଲୋକପ୍ରିୟତା ହାସଲ କରିଥିବା ବେଳେ, ଗୋଟିପୁଅ ନୃତ୍ୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥଳ, ବିଶେଷ କରି ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ଐତିହ୍ୟ ଗ୍ରାମ ରଘୁରାଜପୁର ଭିତରେ ସୀମିତ ରହିଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଏହାର ଲୋକପ୍ରିୟତା ଏବେ ବି କମିନାହିଁ।
ରଘୁରାଜପୁର ଏବଂ ପୁରୀର ଅନେକ ଗୁରୁକୁଳ ଆଜି ମଧ୍ୟ କୋମଳମତି ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ କଠୋର ତାଲିମ ଦେଇ ଏହି ମହାନ୍ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ନୃତ୍ୟ ପରମ୍ପରାକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିଛନ୍ତି।
ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ: କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ର • ପୁରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର • ଓଡ଼ିଆ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ