ଓଡ଼ିଆ ଲିପିର ଇତିହାସ – ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିରୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ମାନ୍ୟତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ

ଓଡ଼ିଆ ଲିପି ଭାରତର ସର୍ବପୁରାତନ ଲିଖନ ପ୍ରଣାଳୀ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ, ଯାହାର ମୂଳ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀର ବ୍ରାହ୍ମୀ ଶିଳାଲେଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଅର୍ଥାତ୍ ୨,୦୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୁରୁଣା। ଏହାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗୋଲାକାର ଅକ୍ଷର — ଯାହା ତାଳପତ୍ର ପୋଥିକୁ ଚିରିବାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା — ଏହାକୁ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ଲିପି ମଧ୍ୟରୁ ଏକ କରିଥାଏ।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତଥ୍ୟ

ବିବର୍ତ୍ତନର ସମୟରେଖା

ସ୍ତର ୧: ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି (ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩ୟ ଶତାବ୍ଦୀ)

ସମସ୍ତ ଭାରତୀୟ ଲିପିର ଆଦିମାତା:

• ଧଉଳିରେ (ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟରେ) ଥିବା ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ — ଓଡ଼ିଶାରେ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିର ସର୍ବପ୍ରାଚୀନ ନିଦର୍ଶନ।
• ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳଙ୍କ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖ (ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨ୟ ଶତାବ୍ଦୀ) — ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିରେ ଖୋଦିତ।

ସ୍ତର ୨: ଆଞ୍ଚଳିକ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଓ ସିଦ୍ଧମ୍ (ଖ୍ରୀ.ଅ. ୧ମ–୬ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ)

ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଆରମ୍ଭ:

• ପରବର୍ତ୍ତୀ ବ୍ରାହ୍ମୀର ଆଞ୍ଚଳିକ ରୂପ ଏବଂ ପରେ ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳର ସିଦ୍ଧମ୍ ଲିପିର ବିକାଶ ହେଲା।
• ଶିଳାଲେଖ ଓ ତମ୍ବାପଟା ଦାନପତ୍ରରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ସ୍ତର ୩: ପ୍ରାକ୍-ଓଡ଼ିଆ ଲିପି (ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ଅ. ୭ମ–୧୦ମ ଶତାବ୍ଦୀ)

ରୂପାନ୍ତରଣର ସମୟ:

• ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ଅନନ୍ୟ ଓଡ଼ିଆ ରୂପ ନେବା ଆରମ୍ଭ କଲା।
• ଶୈଳୋଦ୍ଭବ ଏବଂ ଭୌମକର ରାଜବଂଶର ତମ୍ବାପଟା (Copper plates) ରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।

ସ୍ତର ୪: ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଓଡ଼ିଆ ଲିପି (ଖ୍ରୀ.ଅ. ୧୧ଶ–୧୫ଶ ଶତାବ୍ଦୀ)

ଲିପି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓଡ଼ିଆ ରୂପ ନେଲା:

• ଉରାଜମ ଶିଳାଲେଖ (୧୦୫୧ ଖ୍ରୀ.ଅ.) କୁ ସାଧାରଣତଃ ପୁରାତନ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ପ୍ରାଚୀନତମ ଶିଳାଲେଖ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
• ଆଦିକବି ସାରଳା ଦାସ ଏହି ଲିପିରେ ଓଡ଼ିଆ ମହାଭାରତ (୧୫ଶ ଶତାବ୍ଦୀ) ରଚନା କଲେ।
• ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଗୋଲାକାର ହେବାକୁ ଲାଗିଲା।

ସ୍ତର ୫: ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ଲିପି (୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ)

ମୁଦ୍ରଣ (Printing) ର ଆରମ୍ଭ:

• ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନ ମିଶନାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାପାଖାନା ପ୍ରତିଷ୍ଠା।
• ୧୮୩୬ ସୁଦ୍ଧା ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନ ମିଶନାରୀମାନେ ଓଡ଼ିଆ ମୁଦ୍ରଣ ଅକ୍ଷର (type) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିସାରିଥିଲେ; ଆମୋସ୍ ସଟନ୍‌ଙ୍କ ଓଡ଼ିଆ ବାଇବେଲ ୧୮୪୦ରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।
• ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୁଗରେ ୟୁନିକୋଡ୍ (Unicode) ର ବ୍ୟବହାର।

ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଗୋଲାକାର?

ଓଡ଼ିଆ ଲିପିର ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦିଗ — ଏହାର ଗୋଲାକାର ଓ ବକ୍ରିତ ଅକ୍ଷର — ପଛରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ବୈଜ୍ଞାନିକ କାରଣ ରହିଛି:

ତାଳପତ୍ର ପୋଥି ବିଜ୍ଞାନ: ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶାରେ ଶୁଖିଲା ତାଳପତ୍ର ଉପରେ ଲୁହା ଲେଖନୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ଲେଖାଯାଉଥିଲା। ଯଦି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକରେ ସଳଖ ଗାର କିମ୍ବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ କୋଣ (ଯେପରିକି ହିନ୍ଦୀ ବା ଦେବନାଗରୀରେ) ଅଙ୍କାଯାଏ, ତେବେ ତାଳପତ୍ରଟି ଫାଟିଯିବାର ବା ଚିରିଯିବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ। ତେଣୁ, ପୋଥିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ଆମର ପୂର୍ବଜମାନେ ଲେଖନୀକୁ ଗୋଲାକାର ଏବଂ ବକ୍ରିତ ଭାବେ ବୁଲାଇ ଲେଖିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ତାଳପତ୍ର ସଂସ୍କୃତିର ଅନ୍ୟ ଗୋଲାକାର ଲିପି (ଯେପରିକି ସିଂହଳୀ ଓ ବର୍ମିଜ୍) ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟତଃ ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଏ।

ତାଳପତ୍ର ପୋଥି ପରମ୍ପରା

ତାଳପତ୍ର ପୋଥି ଓ ଲେଖନୀ:

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାଷା ମାନ୍ୟତା (୨୦୧୪)

୨୦ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୧୪ ରେ, ଓଡ଼ିଆ ଭାରତର ଷଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାଷା (Classical Language) ର ଗୌରବ ହାସଲ କଲା। (ପୂର୍ବରୁ ତାମିଲ, ସଂସ୍କୃତ, ତେଲୁଗୁ, କନ୍ନଡ଼ ଏବଂ ମାଲାୟାଲମ ଏହି ମାନ୍ୟତା ପାଇଥିଲେ)। ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୨୪ରେ ଭାରତ ସରକାର ଆସାମୀ, ବଙ୍ଗଳା, ମରାଠୀ, ପାଲି ଓ ପ୍ରାକୃତକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାନ୍ୟତା ଦେବାରୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାଷାର ମୋଟ ସଂଖ୍ୟା ଏଗାରକୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।

• ପ୍ରାଚୀନ ଲେଖା ଓ ଲିଖିତ ଇତିହାସର ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାଚୀନତା (୨୦୧୪ରେ ପ୍ରଚଳିତ ମାନଦଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ ୧,୫୦୦–୨,୦୦୦ ବର୍ଷ) ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ଐତିହ୍ୟ ଭାବେ ବିବେଚିତ ପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟ।
• ଅନ୍ୟ ଭାଷାଗୋଷ୍ଠୀରୁ ଧାର ନିଆଯାଇନଥିବା ଏକ ମୌଳିକ ସାହିତ୍ୟିକ ପରମ୍ପରା, ଏବଂ ଆଧୁନିକ ରୂପଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ।

---

ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ: ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରମାଳା • ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ