ପିପିଲି ଚାନ୍ଦୁଆ (Pipili Applique Work)
ପିପିଲି ଚାନ୍ଦୁଆ (Applique work) ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ଗୌରବମୟ ତଥା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାରମ୍ପରିକ ହସ୍ତକଳା। ଭୁବନେଶ୍ୱର ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୨୦ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ପିପିଲି ନାମକ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ସହରରୁ ହିଁ ଏହି କଳାର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି।
ଏକ ବଡ଼ କପଡ଼ା ଉପରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଛୋଟ ଛୋଟ କପଡ଼ାକୁ କାଟି ଓ ଯୋଡ଼ି ଜ୍ୟାମିତିକ, ଫୁଲ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା କଳାକୁ ହିଁ ଇଂରାଜୀରେ ଆପ୍ଲିକ୍ ୱାର୍କ ଏବଂ ଓଡ଼ିଆରେ ସାଧାରଣତଃ ଚାନ୍ଦୁଆ କାମ କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ନାଲି, ହଳଦିଆ, କଳା ଏବଂ ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। କାଚ ବା ଅଇନା (mirror) ର ଚମକ ଏହି କଳାକୁ ଅଧିକ ଦୃଷ୍ଟିଆକର୍ଷଣକାରୀ କରିଥାଏ।
ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତଥ୍ୟ
| ବିଷୟ | ବିବରଣୀ |
|---|---|
| ଉତ୍ପତ୍ତି | ପିପିଲି, ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା, ଓଡ଼ିଶା |
| ସ୍ଥାନୀୟ ନାମ | ଚାନ୍ଦୁଆ |
| ଜିଆଇ ଟ୍ୟାଗ୍ (GI Tag) | ହଁ (ଭୌଗୋଳିକ ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ) |
| ପାରମ୍ପରିକ ବ୍ୟବହାର | ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ନୀତିକାନ୍ତି ପାଇଁ ଛତା, ଚାନ୍ଦୁଆ ଇତ୍ୟାଦି |
| ମୁଖ୍ୟ ରଙ୍ଗ | ନାଲି, ହଳଦିଆ, କଳା, ସବୁଜ |
ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଏବଂ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ସହ ସମ୍ପର୍କ
ଓଡ଼ିଶାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ କଳା ପରି ପିପିଲି ଚାନ୍ଦୁଆର ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ପୁରୀ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ସହିତ ଅତୁଟ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ଅଟେ।
ଇତିହାସ କୁହେ ଯେ, ପୁରୀର ଗଜପତି ମହାରାଜାମାନେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଦୈନନ୍ଦିନ ନୀତିକାନ୍ତି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଯାନଯାତ୍ରାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ କପଡ଼ା ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଇବା ପାଇଁ ପିପିଲି ଗ୍ରାମରେ ଏହି ନିପୁଣ କାରିଗରମାନଙ୍କୁ (ଦରଜି ସେବକମାନଙ୍କୁ) ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିଲେ।
କାରିଗରମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ନିର୍ମାଣ କରୁଥିଲେ:
- ✦ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉପରେ ରଖାଯାଉଥିବା ବିରାଟ ଛତା।
- ✦ଦେବଦେବୀଙ୍କ ଉପରେ (ଗର୍ଭଗୃହରେ ଏବଂ ରଥ ଉପରେ) ଟଙ୍ଗାଯାଉଥିବା ଦର୍ଶନୀୟ ଚାନ୍ଦୁଆ।
- ✦ଠାକୁରଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରାଇବା ବେଳେ ବ୍ୟବହୃତ ତ୍ରାସ।
- ✦ସବୁଠାରୁ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ହେଉଛି ଆଜି ମଧ୍ୟ ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ତିନି ରଥର (ନନ୍ଦିଘୋଷ, ତାଳଧ୍ୱଜ ଏବଂ ଦର୍ପଦଳନ) ବିଶାଳକାୟ ରଙ୍ଗୀନ ଆବରଣ କପଡ଼ା ପିପିଲିର କାରିଗରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥାଏ।
ନିର୍ମାଣ ପ୍ରଣାଳୀ
ପିପିଲି ଚାନ୍ଦୁଆର ପ୍ରସ୍ତୁତି କାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।
- ✦ମୂଳ କପଡ଼ା (Base Fabric): କାରିଗରମାନେ ପ୍ରଥମେ ଏକ ମୋଟା ଏବଂ ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗର କପଡ଼ାକୁ ମୂଳ ଆଧାର ଭାବରେ ବାଛନ୍ତି (ସାଧାରଣତଃ ସୁତା କପଡ଼ା, କିନ୍ତୁ ଏବେ ମଖମଲ/velvet ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି)।
- ✦ରୂପାୟନ କାଟିବା: ସୁଆ, ଶୁଆ, ମୟୂର ପରି ପକ୍ଷୀ, ହାତୀ ପରି ପଶୁ, ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଏବଂ ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଙ୍ଗର କପଡ଼ାରୁ ନିଖୁଣ ଭାବରେ କଟାଯାଏ।
- ✦ସିଲେଇ: କଟାଯାଇଥିବା ଆକାରଗୁଡ଼ିକୁ ମୂଳ କପଡ଼ା ଉପରେ ରଖି ହାତରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ସିଲେଇ କରାଯାଏ। ଏଥିପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଷ୍ଟିଚ୍ (stitch) ବା ସିଲେଇ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯେପରିକି ଚେନ୍ ଷ୍ଟିଚ୍, ବଟନ୍ହୋଲ୍ ଷ୍ଟିଚ୍ ଏବଂ ବଖିଆ ଇତ୍ୟାଦି।
- ✦ଅଳଙ୍କରଣ: ଚାନ୍ଦୁଆକୁ ଅଧିକ ଦୃଷ୍ଟିଆକର୍ଷଣକାରୀ କରିବା ପାଇଁ, ଛୋଟ ଗୋଲାକାର କିମ୍ବା ହୀରା ଆକୃତିର କାଚ ଖଣ୍ଡ (mirror) ଗୁଡ଼ିକୁ ସିଲେଇରେ ଖଞ୍ଜା ଯାଏ, ଯାହା ଆଲୋକ ପଡ଼ିଲେ ଚମକି ଉଠେ।
ଆଧୁନିକ ଉପଯୋଗ ବିକାଶ
ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ କେବଳ ମନ୍ଦିର ନୀତିକାନ୍ତିରେ ସୀମିତ ଥିବା ପିପିଲି ଚାନ୍ଦୁଆ କାମ ଆଜି ବ୍ୟବସାୟିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବହୁଗୁଣିତ ହୋଇଛି। କାରିଗରମାନେ ନିଜର ଜୀବିକା ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଆଧୁନିକ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କର ଚାହିଦା ଅନୁସାରେ ନିଜ କଳାକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିଛନ୍ତି।
ଆପଣ ଯଦି ଆଜି ପିପିଲିର ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତାରେ ଯିବେ, ତେବେ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ସାମଗ୍ରୀରେ ଦୋକାନଗୁଡ଼ିକ ଭରପୂର ଥିବାର ଦେଖିବାକୁ ପାଇବେ। ଆଜିକାଲି ଉପଲବ୍ଧ କିଛି ଲୋକପ୍ରିୟ ଚାନ୍ଦୁଆ ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ✦ଲ୍ୟାମ୍ପ୍ ସେଡ୍ (Lampshades) — (ସବୁଠାରୁ ଲୋକପ୍ରିୟ ସାମଗ୍ରୀ)
- ✦କାନ୍ଥରେ ଝୁଲାଇବା ପାଇଁ ଗାଲିଚା (Wall hangings / Tapestries)
- ✦ମହିଳାଙ୍କ ହ୍ୟାଣ୍ଡ ବ୍ୟାଗ୍, ପର୍ସ ଏବଂ ସାଜସଜ୍ଜା ପୋଷାକ
- ✦କୁସନ୍ କଭର୍ (Cushion cover), ବେଡସିଟ୍ ଏବଂ ଟେବୁଲ୍ କ୍ଲଥ୍
ମହତ୍ତ୍ୱ
ପିପିଲି ଚାନ୍ଦୁଆ କେବଳ ଏକ ବ୍ୟବସାୟିକ କଳା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ। ଏକ ପ୍ରକୃତ ପିପିଲି ଚାନ୍ଦୁଆ ହାତରେ ଧରିବା ମାନେ, ଆପଣ ଓଡ଼ିଆ କାରିଗରମାନଙ୍କର ଶହ ଶହ ବର୍ଷର ନିଷ୍ଠା, ଭକ୍ତି ଏବଂ ରଙ୍ଗର ଏକ ମହାନ୍ ଇତିହାସକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛନ୍ତି।
ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ: ପଟ୍ଟଚିତ୍ର • ସମ୍ବଲପୁରୀ ଶାଢ଼ୀ • ରଥଯାତ୍ରା