ମହାମହୋପାଧ୍ୟାୟ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ସିଂହ ହରିଚନ୍ଦନ ମହାପାତ୍ର ସାମନ୍ତ (୧୮୩୫-୧୯୦୪), ଯିଏ କି ସାଧାରଣତଃ ପଠାଣି ସାମନ୍ତ ନାମରେ ଓଡ଼ିଶାର ଘରେ ଘରେ ପରିଚିତ, ଥିଲେ ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ଖଣ୍ଡପଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଭାରତର ଜଣେ ମହାନ୍ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ପଣ୍ଡିତ।

ଯେଉଁ ସମୟରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଗ୍ରହ ନକ୍ଷତ୍ରର ଗତିବିଧି ମାପିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଦୂରବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର (Telescope) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ, ସେହି ସମୟରେ ପଠାଣି ସାମନ୍ତ କେବଳ ବାଉଁଶ ନଳୀ ଆଉ କାଠ କାଠି ସାହାଯ୍ୟରେ ଖାଲି ଆଖିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରାଗ, ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ଓ ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର ଗତିବିଧିର ଅତି ଯତ୍ନଶୀଳ ମାପ ଓ ଗଣନା କରିଥିଲେ।

🌐Read in:
🇺🇸English|🇮🇳ଓଡ଼ିଆ

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତଥ୍ୟ

ବିଷୟବିବରଣୀ
ପ୍ରକୃତ ନାମଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ସିଂହ ସାମନ୍ତ
ପ୍ରଚଳିତ ନାମପଠାଣି ସାମନ୍ତ
ଜୀବନକାଳ୧୮୩୫ – ୧୯୦୪ ମସିହା
ଜନ୍ମସ୍ଥାନଖଣ୍ଡପଡ଼ା, ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା (ଓଡ଼ିଶା)
ମହାନ୍ କୃତି'ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ' (ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଲିଖିତ ମହାଗ୍ରନ୍ଥ)
ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଭାବନମାନ ଯନ୍ତ୍ର (ବାଉଁଶ ତିଆରି ଏକ ଗଣନା ଯନ୍ତ୍ର)
ପ୍ରାପ୍ତ ଉପାଧିମହାମହୋପାଧ୍ୟାୟ (ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦତ୍ତ)

ଏକ ଅସାଧାରଣ ବାଲ୍ୟକାଳ

୧୮୩୫ ମସିହା ୧୩ ଡିସେମ୍ବରରେ ଖଣ୍ଡପଡ଼ା ରାଜପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ପିଲାଦିନେ ରୁଗ୍ଣ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ଅନୁସାରେ, ଅମଙ୍ଗଳ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ସାଙ୍କେତିକ ଭାବେ ଜଣେ ମୁସଲମାନ ଫକୀରଙ୍କୁ ପୋଷ୍ୟ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସେହି ସ୍ମୃତିରେ ତାଙ୍କ ଡାକନାମ "ପଠାଣି" ରଖାଯାଇଥିଲା।

ପିଲାଦିନରୁ ତାଙ୍କର ଆକାଶର ଗ୍ରହ ଏବଂ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଆକର୍ଷଣ ରହିଥିଲା। ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷା ବା ଯନ୍ତ୍ରପାତି ବିନା, ସେ କେବଳ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥ (ଯେପରିକି "ସୂର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ") ଏବଂ ନିଜର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଶକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ପ୍ରକୃତିର ରହସ୍ୟ ଉନ୍ମୋଚନ କରିଥିଲେ।

ବାଉଁଶ ନଳୀ – ଅଭୁତପୂର୍ବ ଉଦ୍ଭାବନ

ପଠାଣି ସାମନ୍ତ ବୁଝିପାରିଥିଲେ ଯେ ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ଜ୍ୟୋତିଷ ଗ୍ରନ୍ଥର ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଆଉ ଆଜିକାଲିର ଗ୍ରହଣ ଓ ପରାଗର ସମୟ ମେଳ ଖାଉ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ନିଜେ ନୂଆ ଗଣନା ଆବିଷ୍କାର କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ।

ନିଜ ଗେହ୍ଲା ଆକାଶକୁ ଚିହ୍ନିବା ପାଇଁ ସେ ହାତପାହାନ୍ତାରେ ଥିବା ବାଉଁଶ ଏବଂ କାଠ ରେ ନିଜେ ଅନେକ ଯନ୍ତ୍ର ତିଆରି କଲେ। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନ ଥିଲା 'ମାନ ଯନ୍ତ୍ର'। ଏହି ସାଧାରଣ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟର:

  • ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି।
  • ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରାଗ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣର ସଠିକ୍ ସମୟ।
  • ଗ୍ରହ ଏବଂ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନ ଏବଂ ବାର୍ଷିକ ଗତି।
  • ସରଳ ଜ୍ୟାମିତି ସାହାଯ୍ୟରେ ବସ୍ତୁର ଉଚ୍ଚତା ଓ ଦୂରତା ମଧ୍ୟ ସେ ମାପି ପାରୁଥିଲେ।

ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ଏହା ଯେ ଖାଲି ଆଖି ଆଉ ବାଉଁଶ ନଳୀରେ ସେ କରିଥିବା ଗଣନା, ସମସାମୟିକ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦୂରବୀକ୍ଷଣ ସାହାଯ୍ୟରେ ପାଇଥିବା ମୂଲ୍ୟର ଅତି ନିକଟତର ଥିଲା। ଚନ୍ଦ୍ରର ଗତିରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ ଅନିୟମିତତାକୁ ସେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରିଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ "ଭାରତର ଟାଇକୋ" (Indian Tycho) କୁହାଯାଏ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ: ବିଶ୍ୱବିଦିତ ମହାଗ୍ରନ୍ଥ

ଜୀବନର ଅନେକ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା ଭଳି ଦିନ-ରାତି ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାପରେ, ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଗଣନାକୁ ତାଳପତ୍ର ପୋଥିରେ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ଯାହାର ନାମ ଥିଲା 'ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ'। ଏହା ସଂସ୍କୃତ ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ଶ୍ଳୋକରେ ରଚିତ, ମୂଳତଃ ଓଡ଼ିଆ ଲିପିରେ ତାଳପତ୍ରରେ ଲିଖିତ, ଏବଂ ଏଥିରେ ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ହଜାର ପାଞ୍ଚ ଶହ (୨୫୦୦) ଶ୍ଳୋକ ଅଛି ବୋଲି ସାଧାରଣତଃ କୁହାଯାଏ।

୧୮୯୯ ମସିହାରେ ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ପ୍ରକାଶିତ ହେବା ପରେ ୟୁରୋପ ଓ ଆମେରିକାର ପତ୍ରପତ୍ରିକାରେ ଏହାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଥିଲା। ଚନ୍ଦ୍ରର ଗତିବିଧିରେ ଥିବା ଜଟିଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ପର୍କରେ ତାଙ୍କର ସଠିକ୍ ଗଣନାକୁ ଦେଖି ଆଧୁନିକ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଚମ୍ବିତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।

ସମ୍ମାନ ଏବଂ ସ୍ମୃତି

ଜଣେ ରାଜପରିବାରର ସଦସ୍ୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେ ଅତି ସରଳ ଓ ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ଜୀବନଯାପନ କରୁଥିଲେ। ତଥାପି, ତାଙ୍କର ସାଧନା ଲୁଚି ରହିପାରିନଥିଲା।

  • ୧୮୯୩ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାର ତାଙ୍କ ବିଚକ୍ଷଣ ଜ୍ଞାନର ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ତାଙ୍କୁ "ମହାମହୋପାଧ୍ୟାୟ" ଉପାଧିରେ ଭୂଷିତ କରିବା ସହ ମାସିକ ଭତ୍ତା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।
  • ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଆଜି ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଅବସ୍ଥିତ ତାରାଘର (Planetarium) କୁ 'ପଠାଣି ସାମନ୍ତ ପ୍ଲାନେଟାରିୟମ' ଭାବରେ ନାମିତ କରାଯାଇଛି।
  • ଓଡ଼ିଆ ପାଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ଗଣନାର ସହାୟତା ନିଅନ୍ତି, ଏବଂ ପୁରୀ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଆଜି ମଧ୍ୟ ନିଜର ନୀତିକାନ୍ତି ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ପଞ୍ଜିକା ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରେ।

ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ଇତିହାସରେ ପଠାଣି ସାମନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନାନୁସନ୍ଧାନ ଏବଂ ଅସାଧାରଣ ପ୍ରତିଭାର ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତାରା ହୋଇ ସର୍ବଦା ମନେରହିବେ।

ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ: ମଧୁସୂଦନ ଦାସ • ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ