ଓଡ଼ିଶାର ବୌଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟ ଭ୍ରମଣ ଯୋଜନା: ଧଉଳି, ରତ୍ନଗିରି, ଉଦୟଗିରି, ଲଳିତଗିରି ଓ ଲାଙ୍ଗୁଡ଼ି

ଏହି ଲେଖା ଇଂରାଜୀ ମୂଳ ଲେଖାର ଅନୁବାଦ। ଇଂରାଜୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ

ଏହି ଓଡ଼ିଶାର ବୌଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟ ଭ୍ରମଣ ଯୋଜନା (Odisha Buddhist trail itinerary) ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟ ଧଉଳିକୁ ଲଳିତଗିରି, ଉଦୟଗିରି ଓ ରତ୍ନଗିରିର ଖନନ କରାଯାଇଥିବା ବିହାର — ଯାହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ହୀରକ ତ୍ରିଭୁଜ (Diamond Triangle) କୁହାଯାଏ — ଏବଂ ଲାଙ୍ଗୁଡ଼ି ପାହାଡ଼ର ପଥର କାଟି ତିଆରି ସ୍ତୂପ ସହ ଯୋଡ଼େ। ଇତିହାସ, ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବୌଦ୍ଧ କଳାରେ ଆଗ୍ରହୀ ଯାତ୍ରୀ ଏବଂ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମାର୍ଚ୍ଚ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଆରାମଦାୟକ, କାରଣ ସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକ ଅଳ୍ପ ଛାଇ ଥିବା ଖୋଲା ପାହାଡ଼ ଢାଲୁ।

ଏକ ନଜରରେ ଯାତ୍ରାସୂଚୀ

ତିନି ଦିନଯାକ ଭୁବନେଶ୍ୱରରୁ ଦିନିକିଆ ଯାତ୍ରା ଭାବେ କରାଯାଇପାରିବ। କମ୍ ଦୂରତାର ଡ୍ରାଇଭ୍ ପସନ୍ଦ କରୁଥିବା ଯାତ୍ରୀ ଦିନ 2 ଓ 3 ପାଇଁ କଟକରେ ରହିପାରିବେ।

ଦିନ 1: ଧଉଳି ଓ ଭୁବନେଶ୍ୱର

ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରୁ ପ୍ରାୟ 8 km ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା ଧଉଳି ଏହି ପଥର ଆରମ୍ଭ ବିନ୍ଦୁ। ଏଠାରେ ଏକ ବିଶାଳ ପଥରରେ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖର ଏକ ସେଟ୍ ଖୋଦିତ, ଏବଂ ତା' ଉପରେ ପ୍ରାକୃତିକ ପଥରରୁ ଏକ ହାତୀର ଆଗ ଅଂଶ କାଟି ତିଆରି କରାଯାଇଛି। ଦୟା ନଦୀକୁ ଚାହିଁ ରହିଥିବା ନିମ୍ନ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ସହ ଜଡ଼ିତ, ଯାହା ପରେ ଅଶୋକ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଆଡ଼କୁ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ପାହାଡ଼ ଶୀର୍ଷରେ 1972ରେ ଜାପାନୀ ଓ ଓଡ଼ିଆ ବୌଦ୍ଧ ସଂଗଠନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଧଳା ଶାନ୍ତି ସ୍ତୂପ (Peace Pagoda) ଅବସ୍ଥିତ।

ଦିନର ବାକି ସମୟ ପୁରୁଣା ସହରରେ ବିତାନ୍ତୁ। ସହରର ପଶ୍ଚିମ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫା ବୌଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ଜୈନ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟ ସମାନ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଐତିହାସିକ ଯୁଗର ଏବଂ ବୌଦ୍ଧ ସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଉଦୟଗିରିକୁ ଦିନ 2ରେ ଯାଉଥିବା ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲାର ବୌଦ୍ଧ ଉଦୟଗିରି ସହ ଗୋଳମାଳ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।

ଚାଖିବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ: ଡାଲମା ଓ ଋତୁକାଳୀନ ପରିବା ସହ ଏକ ଓଡ଼ିଆ ଥାଳି।

ବ୍ୟବହାରିକ ପରାମର୍ଶ: ନରମ ଆଲୋକ ଓ କମ୍ ଭିଡ଼ ପାଇଁ ଧଉଳିକୁ ସକାଳୁ ବା ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଯାଆନ୍ତୁ। ଶିଳାଲେଖ ପଥରଟି ସଂରକ୍ଷିତ; ଲେଖାକୁ ଛୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।

ଦିନ 2: ଲଳିତଗିରି, ଉଦୟଗିରି ଓ ରତ୍ନଗିରି

ସକାଳୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ। ଲଳିତଗିରି ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରୁ ପ୍ରାୟ 90 km; ତିନୋଟି ସ୍ଥଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବିରୂପା ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଆସିଆ ପାହାଡ଼ରେ ପାଖାପାଖି ଅବସ୍ଥିତ — ଉଦୟଗିରି ଲଳିତଗିରିଠାରୁ ପ୍ରାୟ 8 km ଏବଂ ରତ୍ନଗିରି ଲଳିତଗିରିଠାରୁ ପ୍ରାୟ 12 km।

• ଲଳିତଗିରିର ଇତିହାସ ତିନୋଟି ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଦୀର୍ଘ। ୟୁନେସ୍କୋର ଅସ୍ଥାୟୀ ତାଲିକା ଏଣ୍ଟ୍ରି ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 2ୟରୁ 3ୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ 13ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦର୍ଶାଏ। ଖନନକାରୀମାନେ ଏକ ସ୍ତୂପ ପାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଖୋଣ୍ଡାଲାଇଟ୍ ପଥର, ସୋପଷ୍ଟୋନ୍ (ଷ୍ଟିଆଟାଇଟ୍), ରୂପା ଓ ସୁନାର ଗୋଟିଏ ଭିତରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଅସ୍ଥି ପେଟିକା ଥିଲା, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଭିତର ପେଟିକାରେ ହାଡ଼ର ଏକ ଖଣ୍ଡ ଥିଲା। ପେଟିକାଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ସାଇଟ୍ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ।
• ଉଦୟଗିରି (ଯାଜପୁର), ଯାହାକୁ ୟୁନେସ୍କୋ ତାଲିକା 'ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପାହାଡ଼' (Sunrise Hill) କହେ, ସେଠାରେ ଚାରୋଟି ଧ୍ୟାନୀ ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ଥିବା ପ୍ରାୟ 7 m ଉଚ୍ଚ ଏକ ସ୍ତୂପ, ବିହାରର ଅବଶେଷ ଏବଂ ଅଭିଲେଖଯୁକ୍ତ ପାହାଚଥିବା ଏକ ପଥର କୂଅ ଅଛି। ଏଠାରେ 1985ରୁ 2004 ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଖନନ ହୋଇଥିଲା।
• ASI ଅନୁସାରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରୁ ପ୍ରାୟ 100 km ଦୂରରେ ଥିବା ରତ୍ନଗିରି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବିରୂପା ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଟିଲା ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ନିର୍ମାଣ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ 5ମ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ 13ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିଲା, ଏବଂ ଭୌମକର ଶାସକଙ୍କ ସମୟରେ ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିଲା। ASI ବିହାର 1କୁ ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବବୃହତ୍ ଖନନ କରାଯାଇଥିବା ବିହାର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ସ୍ଥଳୀରେ ଇଟାର ଏକ ବଡ଼ ମହାସ୍ତୂପ, ଅନେକ ମାନସିକ ସ୍ତୂପ (votive stupa) ଏବଂ ବୁଦ୍ଧ ଓ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ମୂର୍ତ୍ତିର ଚାରୋଟି ଗ୍ୟାଲେରି ଥିବା ଏକ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଅଛି।

ଡିସେମ୍ବର 2025ରେ ଭାରତ ଏହି ତିନୋଟି ସ୍ଥଳୀକୁ "ଓଡ଼ିଶାର ବୌଦ୍ଧ ତ୍ରିଭୁଜ ସ୍ଥଳୀ" (Buddhist Triangle Sites of Odisha) ଭାବେ ୟୁନେସ୍କୋ ଅସ୍ଥାୟୀ ତାଲିକାରେ ଯୋଡ଼ିଥିଲା। ଏହା ନାମାଙ୍କନ ଆଡ଼କୁ ଏକ ପଦକ୍ଷେପ, ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳୀ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି ନୁହେଁ।

ଚାଖିବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ: ଫେରିବା ବାଟରେ ଭୁବନେଶ୍ୱର-କଟକ ରାଜପଥ ଉପରେ ପାହାଳର ରାସ୍ତାକଡ଼ ମିଠା ଦୋକାନରେ ରସଗୋଲା ପାଇଁ ଅଟକନ୍ତୁ, କିମ୍ବା କଟକରେ ଦହିବରା ଆଳୁଦମ ଚାଖନ୍ତୁ।

ବ୍ୟବହାରିକ ପରାମର୍ଶ:

• ଶୁକ୍ରବାର ଏଡ଼ାନ୍ତୁ। ASI ତାଲିକା ଅନୁସାରେ ରତ୍ନଗିରିର ASI ସଂଗ୍ରହାଳୟ ସକାଳ 10ଟାରୁ ସନ୍ଧ୍ୟା 5ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଲା ଏବଂ ଶୁକ୍ରବାର ବନ୍ଦ ରହେ, ଏବଂ ଲଳିତଗିରି ସଂଗ୍ରହାଳୟ ମଧ୍ୟ ଶୁକ୍ରବାର ବନ୍ଦ ରହେ ବୋଲି ଖବର ଅଛି।
• ସ୍ମାରକଗୁଡ଼ିକ ଟିକେଟଯୁକ୍ତ ASI ସ୍ଥଳୀ; ଚଳିତ ଶୁଳ୍କ ପାଇଁ ASI ୱେବସାଇଟ୍ ଦେଖନ୍ତୁ।
• ସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକ ନିକଟରେ ଖାଇବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୀମିତ। ପାଣି ଓ ଜଳଖିଆ ସାଙ୍ଗରେ ନିଅନ୍ତୁ।

ଦିନ 3: ଲାଙ୍ଗୁଡ଼ି ପାହାଡ଼

ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଲାଙ୍ଗୁଡ଼ି ପାହାଡ଼ ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ଉପରେ ଥିବା ଜରକା ବା ଚଣ୍ଡିଖୋଲରୁ ପହଞ୍ଚାଯାଏ, ହୀରକ ତ୍ରିଭୁଜର ସମାନ କରିଡରରେ। ଓଡ଼ିଶା ସାମୁଦ୍ରିକ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସୀୟ ଅଧ୍ୟୟନ ସଂସ୍ଥାନ (Orissa Institute of Maritime and South East Asian Studies) ଦ୍ୱାରା 1996ରୁ 2006 ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଖନନରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ପଥର କାଟି ତିଆରି ସ୍ତୂପ — 2007 ସୁଦ୍ଧା ସଂଖ୍ୟାରେ 34 — ସହିତ ଇଟାର ଏକ ବଡ଼ ସ୍ତୂପ, ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଏକ ଖଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଅଭିଲେଖ ମିଳିଥିଲା। ଖନନକାରୀମାନେ ଅଭିଲେଖଟିକୁ ସ୍ଥଳୀଟିକୁ 'ଫୁଲରେ ଭରା ପାହାଡ଼' ନାମିତ କରୁଥିବା ଭାବେ ପଢ଼ିଥିଲେ ଏବଂ ଲାଙ୍ଗୁଡ଼ିକୁ 7ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଚୀନା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ହୁଏନ୍ ସାଙ୍ଗ (Xuanzang)ଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣିତ ବିହାର ପୁଷ୍ପଗିରି ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରିଥିଲେ। ଏହି ଆବିଷ୍କାର ପୂର୍ବରୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ପୁଷ୍ପଗିରି ଲଳିତଗିରି, ରତ୍ନଗିରି ଓ ଉଦୟଗିରି ସମୂହର ଗୋଟିଏ ବା ସବୁଗୁଡ଼ିକ ବୋଲି ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ।

ଲାଙ୍ଗୁଡ଼ି ASI ସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକ ତୁଳନାରେ କମ୍ ବିକଶିତ। 2015ର ଏକ ରିପୋର୍ଟରେ ଆଲୋକ, ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ ଓ ପାନୀୟ ଜଳର ଅଭାବ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା, ତେଣୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ଚଳିତ ଅବସ୍ଥା ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ବାଟ ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ଡ୍ରାଇଭର ସହ ଯାଆନ୍ତୁ।

ଚାଖିବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ: ଚଣ୍ଡିଖୋଲ ନିକଟ ଏକ ରାଜପଥ ଢାବାରେ ଏକ ସରଳ ଭାତ ଖାଦ୍ୟ।

ବ୍ୟବହାରିକ ପରାମର୍ଶ: ଚଢ଼ିବା ପାଇଁ ମଜଭୁତ ଜୋତା ପିନ୍ଧନ୍ତୁ, ଗରମ ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ସକାଳୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ପାଣି ସାଙ୍ଗରେ ନିଅନ୍ତୁ।

ଦୁଇ ଦିନିଆ ସଂସ୍କରଣ

ଏହି ପଥକୁ ଦୁଇ ଦିନରେ ସାରିବାକୁ, ଦିନ 1ରେ ସକାଳୁ ଧଉଳି ବୁଲି ସିଧା ଲଳିତଗିରି, ଉଦୟଗିରି ଓ ରତ୍ନଗିରି ଯାଆନ୍ତୁ। ଦିନ 2ରେ ଲାଙ୍ଗୁଡ଼ି ଯାଇ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଭୁବନେଶ୍ୱର ଫେରନ୍ତୁ।

ଏହି ଯାତ୍ରାକୁ ନିଜ ଅନୁସାରେ ସଜାନ୍ତୁ

ବୌଦ୍ଧ ସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକ 7 ଦିନିଆ ଓଡ଼ିଶା ଯାତ୍ରାସୂଚୀ ବା ଭିତରକନିକା ଯାତ୍ରା ସହ ଭଲ ଭାବେ ମିଶେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥଳୀ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ପାଇଁ ହୀରକ ତ୍ରିଭୁଜ ଗାଇଡ୍ ପଢ଼ନ୍ତୁ, ଏବଂ ଗତି ବଦଳାଇବା ବା ଅଧିକ ସ୍ଥାନ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆ ଟ୍ରିପ୍ ପ୍ଲାନର୍ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ।

ଆପଣଙ୍କ ଯାତ୍ରାର ଯୋଜନା କରନ୍ତୁ

ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଦିନ, ଶୁଳ୍କ ଓ ସ୍ଥଳୀରେ ପ୍ରବେଶ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବଦଳେ, ତେଣୁ ଯାତ୍ରା ପୂର୍ବରୁ ASI ୱେବସାଇଟ୍ ବା ଓଡ଼ିଶା ପର୍ଯ୍ୟଟନରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତୁ।