ଏହି ଲେଖା ଇଂରାଜୀ ମୂଳ ଲେଖାର ଅନୁବାଦ। ଇଂରାଜୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ବୋମକାଇ ଶାଢ଼ୀ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ହାତବୁଣା ଶାଢ଼ୀ। ଏହାର ନାମ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ବୋମକାଇ ଗାଁ ନାମରୁ ଆସିଛି ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର (ସୋନପୁର)ର ଭୁଲିଆ ବୁଣାକାରମାନେ ବୁଣନ୍ତି। ବୋମକାଇ ଶାଢ଼ୀ ଅତିରିକ୍ତ-ପଡ଼ (extra-weft) କୌଶଳରେ ତିଆରି ମୋଟା, ସମୃଦ୍ଧ ନକ୍ସାଦାର ପାଢ଼ ଓ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା। ଏହାର ମୋଟିଫ୍ରେ ମାଛ, ପଦ୍ମ ଓ ମନ୍ଦିର ଶିଖର ରହିଥାଏ। "Bomkai Saree & Fabrics" ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଭୌଗୋଳିକ ସଙ୍କେତ (GI)।
ବୋମକାଇ ଶାଢ଼ୀ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି?
ଏହି ଶୈଳୀର ନାମ ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାର ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ବୋମକାଇ ଗାଁରୁ ଆସିଛି। ଓଡ଼ିଶାର ହସ୍ତତନ୍ତ ଇତିହାସରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ, ପରେ ପାଟଣା ରାଜ୍ୟର ଜଣେ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ସେହି ବିବରଣୀରେ ରମାଇ ଦେବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏହି ଡିଜାଇନ୍ ସୋନପୁରକୁ ଆଣାଯାଇଥିଲା। ସୋନପୁରରେ ଭୁଲିଆ ବୁଣାକାର ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଏହାକୁ ଆପଣାଇଲେ। ଆଜି ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ଜିଲ୍ଲା ବୋମକାଇ ଉତ୍ପାଦନର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର। ସେଥିପାଇଁ ଦୋକାନମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଏହି ଶାଢ଼ୀକୁ "ସୋନପୁରୀ ବୋମକାଇ" ନାମରେ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି। ଗଞ୍ଜାମରେ ମଧ୍ୟ ଏବେବି ସୂତା ବୋମକାଇ ଶାଢ଼ୀ ବୁଣାଯାଏ।
ଏହି ଶୈଳୀ କେବେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେ ବିଷୟରେ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଏକମତ ନୁହନ୍ତି। ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କାହାଣୀ କୌଣସି ତାରିଖଯୁକ୍ତ ଲିଖିତ ପ୍ରମାଣ ଅପେକ୍ଷା ସ୍ଥାନୀୟ ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗତ ପରମ୍ପରାର ଅଂଶ।
ବୋମକାଇ ଶାଢ଼ୀ କିପରି ବୁଣାଯାଏ?
ବୋମକାଇର ମୂଳ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ପରିପୂରକ (ଅତିରିକ୍ତ) ସୂତା ନକ୍ସା। ବୁଣାକାର ମୂଳ କପଡ଼ାରେ ଅତିରିକ୍ତ ସୂତା ଯୋଡ଼ି ତା' ଉପରେ ମୋଟିଫ୍ ଉଠାନ୍ତି:
- ଅତିରିକ୍ତ-ଟାଣା (extra-warp) ନକ୍ସା ସାଧାରଣତଃ ପାଢ଼ ଧାରେ ଧାରେ ଚାଲେ।
- ଅତିରିକ୍ତ-ପଡ଼ (extra-weft) ନକ୍ସା ଦେହ ଓ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସଜାଏ।
- ନକ୍ସାଗୁଡ଼ିକ ଡବି, ଜାକାର୍ଡ କିମ୍ବା ପାରମ୍ପରିକ ଜାଲା (ହାତରେ ବନ୍ଧା ନକ୍ସା ହାର୍ନେସ୍) ସାହାଯ୍ୟରେ ଉଠାଯାଏ।
ଅନେକ ବୋମକାଇ ଶାଢ଼ୀରେ ଇକତ୍ (ବାନ୍ଧା) ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ବୁଣିବା ପୂର୍ବରୁ ସୂତାକୁ ବାନ୍ଧି ରଙ୍ଗ କରାଯାଏ। ଏହା ଗୋଟିଏ ଶାଢ଼ୀରେ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ବୁଣା ପରମ୍ପରାକୁ ମିଶାଇଦିଏ। ଦେହଠାରୁ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ପାଢ଼ ପାଇଁ ବୁଣାକାରମାନେ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରେ ମୁହଁଯୋଡ଼ା ନାମକ ଏକ ତିନି-ନଳି (three-shuttle) କୌଶଳ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ବୁଣାକାରମାନେ ଉଭୟ ଗାତ ତନ୍ତ (pit loom) ଓ ଫ୍ରେମ୍ ତନ୍ତ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।
ସାମଗ୍ରୀ
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୋମକାଇ ଶାଢ଼ୀ ସୂତାର ଥିଲା। ଆଜି ଏହା ସରୁ ସୂତା, ମଲବେରି ପାଟ, ତସର ପାଟ ଏବଂ ବେଳେବେଳେ ଜରିରେ ବୁଣାଯାଏ। ପାଟ ବୋମକାଇ ଶାଢ଼ୀ ବିବାହ ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣିରେ ପିନ୍ଧାଯାଏ। ସୂତା ଶାଢ଼ୀ ହାଲୁକା ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ପିନ୍ଧିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
ମୋଟିଫ୍ ଓ ରଙ୍ଗ
ବୋମକାଇ ମୋଟିଫ୍ ପ୍ରକୃତି ଓ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟରୁ ନିଆଯାଇଛି:
| ମୋଟିଫ୍ | କ'ଣ ଦର୍ଶାଏ |
|---|---|
| ମତ୍ସ୍ୟ (ମାଛ) | ମାଛ, ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିରେ ଏକ ଶୁଭ ପ୍ରତୀକ |
| ପଦ୍ମ | ପଦ୍ମ ଫୁଲ |
| ମନ୍ଦିର ପାଢ଼ | ଧାରରେ ତ୍ରିକୋଣାକାର ମନ୍ଦିର ଶିଖରର ଧାଡ଼ି |
| କଚ୍ଛପ | କଇଁଛ |
| ଜ୍ୟାମିତିକ ବର୍ଗ | ଦେହରେ ଛୋଟ ଚେକ୍ ଓ ବର୍ଗ |
ପାରମ୍ପରିକ ବୋମକାଇ ଶାଢ଼ୀରେ ପ୍ରାୟତଃ ନାଲି, କଳା ଓ ଧଳା ଭଳି ଗାଢ଼ ମୂଳ ରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଆଜି ଏହା ଅନେକ ରଙ୍ଗରେ ବୁଣାଯାଏ।
ଜିଆଇ ସ୍ଥିତି
ଜିଆଇ ରେଜିଷ୍ଟ୍ରିର ରାଜ୍ୟୱାରୀ ତାଲିକା (31 ଡିସେମ୍ବର 2025 ସୁଦ୍ଧା) ଅନୁସାରେ "Bomkai Saree & Fabrics" ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଜିଆଇ। ଏହାର ଆବେଦନ ସଂଖ୍ୟା 217, ଏବଂ ଆବେଦନଟି 13 ସେପ୍ଟେମ୍ବର 2010ରେ ଦାଖଲ ହୋଇଥିଲା। କିଛି ଦ୍ୱିତୀୟକ ଉତ୍ସ ଜିଆଇ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ବର୍ଷ ଦିଅନ୍ତି, ତେଣୁ ସଠିକ୍ ତାରିଖ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ରେଜିଷ୍ଟ୍ରି ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ। ବୋମକାଇ ଓଡ଼ିଶାର ନଅଟି ହସ୍ତତନ୍ତ ଜିଆଇ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଆଇ ଟ୍ୟାଗ୍ ତାଲିକା ଦେଖନ୍ତୁ।
କାରିଗର ସମ୍ପ୍ରଦାୟ
ଆଜି ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁରର ଭୁଲିଆ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବୋମକାଇ ବୁଣା ସହ ସବୁଠାରୁ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ସେମାନେ ସମ୍ବଲପୁରୀ ଇକତ୍ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା। ବୁଣା ସାଧାରଣତଃ ଏକ ଘରୋଇ ଶିଳ୍ପ, ଯେଉଁଥିରେ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନେ ସୂତା ପ୍ରସ୍ତୁତି, ବାନ୍ଧିବା ଓ ରଙ୍ଗ କରିବା ଏବଂ ବୁଣିବା କାମ ବାଣ୍ଟି କରନ୍ତି। ଗଞ୍ଜାମରେ ବୋମକାଇ ଆଖପାଖର ବୁଣାକାରମାନେ ପୁରୁଣା ସୂତା ପରମ୍ପରାକୁ ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି।
ପ୍ରକୃତ ବୋମକାଇ କିପରି କିଣିବେ
ବୋମକାଇ ଡିଜାଇନ୍ର ପାୱାରଲୁମ୍ ଓ ଛାପା ନକଲ ସାଧାରଣ। କିଛି ଯାଞ୍ଚ ସାହାଯ୍ୟ କରେ:
- ପଛପଟ ଦେଖନ୍ତୁ। ହାତବୁଣା ଅତିରିକ୍ତ-ପଡ଼ ମୋଟିଫ୍ ପଛପଟେ ଭାସମାନ ସୂତା ଛାଡ଼ିଥାଏ, ଏବଂ ଛୋଟଛୋଟ ଅନିୟମିତତା ସ୍ୱାଭାବିକ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମତଳ, ଛାପା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ପଛପଟ ନକଲର ସଙ୍କେତ।
- କିନାର ଓ ପାଢ଼ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ। ହସ୍ତତନ୍ତ ଶାଢ଼ୀରେ ପାଢ଼ ବୁଣାଯାଇ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ, ସିଲେଇ କରି ଲଗାଯାଇ କିମ୍ବା ଛପାଯାଇ ନୁହେଁ।
- ଉତ୍ସ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତୁ। କିଏ ବୁଣିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା କେଉଁ ସମବାୟ ସଂସ୍ଥାରୁ ଆସିଛି ପଚାରନ୍ତୁ। ଏହା ଜିଆଇ ଉତ୍ପାଦ ଭାବେ ବିକ୍ରି ହେଉଛି କି ନାହିଁ ପଚାରନ୍ତୁ।
- ସରକାରୀ ସମବାୟ ସଂସ୍ଥାରୁ କିଣନ୍ତୁ। ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ହସ୍ତତନ୍ତ ବୁଣାକାର ସମବାୟ ସମିତି ବୟନିକା ଓଡ଼ିଶାର ଅନେକ ହସ୍ତତନ୍ତ ଜିଆଇ ପାଇଁ ଆବେଦନ କରିଥିଲା ଏବଂ ବୋମକାଇ ଶାଢ଼ୀ ବିକ୍ରି କରେ। ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସମବାୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ନିଗମ ଉତ୍କଳିକା (utkalikaodisha.com) ମଧ୍ୟ ବୋମକାଇ ସୂତା ଓ ପାଟ ଶାଢ଼ୀ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରେ।
ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆ ମଧ୍ୟ ବଛାବଛି ପ୍ରକୃତ ଓଡ଼ିଶା ଉତ୍ପାଦର ଏକ ଛୋଟ ସଂଗ୍ରହ ରଖେ।