ଏହି ଲେଖା ଇଂରାଜୀ ମୂଳ ଲେଖାର ଅନୁବାଦ। ଇଂରାଜୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
କୋଟପାଡ଼ ହସ୍ତତନ୍ତ (Kotpad handloom) ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାର କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାର କୋଟପାଡ଼ର ମିରଗାନ ବୁଣାକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୁଣାଯାଉଥିବା ପ୍ରାକୃତିକ ରଙ୍ଗର ସୂତା ବସ୍ତ୍ର। ଏହାର ସୂତାକୁ ଆଲ ଗଛର ଚେରରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଯାଏ। ଏହା ଫିକା ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଉପରେ କପଡ଼ାକୁ ଗାଢ଼ ମେରୁନ ଓ ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗ ଦିଏ। 6 ଫେବୃଆରୀ 2005ରେ ପଞ୍ଜୀକୃତ ହେବା ପରେ "କୋଟପାଡ଼ ହସ୍ତତନ୍ତ କପଡ଼ା" ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ଭୌଗୋଳିକ ସୂଚକ (GI) ହେଲା।
କୋଟପାଡ଼ ହସ୍ତତନ୍ତ କେଉଁଠି ତିଆରି ହୁଏ?
କୋଟପାଡ଼ ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାର କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାର ଏକ ସହର ଓ ବ୍ଲକ। ସେଠାରେ ବୁଣାକାମ ମୁଖ୍ୟତଃ ମିରଗାନ ସମୁଦାୟର ପରିବାରଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ଯେଉଁମାନେ କପଡ଼ାକୁ ରଙ୍ଗାନ୍ତି ଓ ବୁଣନ୍ତି ମଧ୍ୟ। ବୁଣାକାରମାନଙ୍କ କହିବା ଅନୁସାରେ ଏହି କଳା ଅନେକ ପିଢ଼ି ପୁରୁଣା। କୌଣସି ଲିଖିତ ଅଭିଲେଖରେ ଏହାର ଆରମ୍ଭ ତାରିଖ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହାର ସଠିକ୍ ବୟସ ଅଜଣା।
କୋରାପୁଟ ଅଞ୍ଚଳରେ କୋରାପୁଟ କଳାଜିରା ଚାଉଳ ସମେତ ଅନ୍ୟ GI ଉତ୍ପାଦ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ବୁଲୁଥିବା ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ଏକ ବୁଣାକାର ଗ୍ରାମ ପରିଦର୍ଶନକୁ କୋରାପୁଟ ଆଦିବାସୀ ଐତିହ୍ୟ ଯାତ୍ରାସୂଚୀର ମାର୍ଗ ସହ ଯୋଡ଼ିପାରିବେ।
କୋଟପାଡ଼ କପଡ଼ା କିପରି ରଙ୍ଗାଯାଏ?
ଆଲ ରଙ୍ଗ ହିଁ କୋଟପାଡ଼କୁ ଅନନ୍ୟ କରେ। ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଆଲ ଗଛକୁ ମୋରିଣ୍ଡା (Morinda)ର ଏକ ପ୍ରଜାତି ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। କେତେକ ଲୋକପ୍ରିୟ ବିବରଣୀ ଏହାକୁ "ଇଣ୍ଡିଆନ ମ୍ୟାଡର" (Indian madder) କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେହି ନାମ ସାଧାରଣତଃ ଏକ ଭିନ୍ନ ଗଛକୁ ବୁଝାଏ।
ବୁଣାକାର ଓ ସାମ୍ବାଦିକମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ଏହିପରି:
- ଚେର ସଂଗ୍ରହ। ଆଲ ଗଛର ଚେର ଖୋଳି ଅଣାଯାଏ, ଶୁଖାଯାଏ ଓ ରଙ୍ଗ ପଦାର୍ଥ ବାହାର କରିବା ପାଇଁ କୁଟାଯାଏ।
- ସୂତାର ମର୍ଡାଣ୍ଟିଂ। ରଙ୍ଗ ଦେବା ପୂର୍ବରୁ ସୂତାକୁ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରାକୃତିକ ପଦାର୍ଥରେ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରାଯାଏ। ଜଣାପଡ଼ିଥିବା ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ କାଠ ପାଉଁଶ, ଗୋବର ଓ ଜଡ଼ା ତେଲ ଅଛି। କେତେକ ରଙ୍ଗକୁ ଗାଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଲୁହା ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।
- ରଙ୍ଗ ଦେବା। ସୂତାକୁ ଆଲ ଦ୍ରବଣରେ ବୁଡ଼ାଇ ଅନେକ ଥର ଶୁଖାଯାଏ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ପ୍ରାୟ 15 ରୁ 30 ଦିନ ବା ତାଠାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ନେଇପାରେ। ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗ ପାଇଁ ଅଧିକ ଥର ଦରକାର।
- ବୁଣିବା। ବୁଣାକାରମାନେ ରଙ୍ଗା ସୂତାକୁ ପାରମ୍ପରିକ ତନ୍ତରେ ଲଗାନ୍ତି। ଅନେକ ମାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ପାଡ଼ ଓ ଦେହର ସୂତାକୁ ପରସ୍ପର ସହ ଗୁନ୍ଥି ପାଡ଼କୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ପିକ୍ କରି ବୁଣାଯାଏ।
ରଙ୍ଗ ଦେବା ଖରା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଦି ବେଟର ଇଣ୍ଡିଆ (The Better India) ସହ କଥା ହୋଇଥିବା ବୁଣାକାରମାନେ କହିଥିଲେ ଯେ ବର୍ଷାଋତୁରେ (ପ୍ରାୟ ଜୁନରୁ ଅକ୍ଟୋବର) କାମ ବହୁତ ମନ୍ଥର ହୋଇଯାଏ। ବୁଣାକାରମାନେ ଏହା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି ଯେ ଆଲ ଗଛ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଉଛି, ଯାହା ରଙ୍ଗର ଯୋଗାଣକୁ ସୀମିତ କରୁଛି।
ରଙ୍ଗ ଓ ମୋଟିଫ୍
କୋଟପାଡ଼ କପଡ଼ା ମୁଖ୍ୟତଃ ଧଳାଟିଆ ବା ପ୍ରାକୃତିକ ସୂତା ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଉପରେ ମେରୁନ, ଲାଲ-ବାଦାମୀ ଓ ଗାଢ଼ ବାଦାମୀ। ଏହାର ମୋଟିଫ୍ ସରଳ ଓ ଜ୍ୟାମିତିକ, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ବୁଣାକାରଙ୍କ ଚାରିପାଖ ପରିବେଶରୁ ଆସିଛି:
| ମୋଟିଫ୍ | ବର୍ଣ୍ଣନା |
|---|---|
| ମନ୍ଦିର | ପାଡ଼ରେ ପାହାଚିଆ ମନ୍ଦିର-ଶିଖର ଆକୃତି |
| ମାଛ ଓ କଙ୍କଡ଼ା | ଜଳଜୀବ, ଆଦିବାସୀ ବସ୍ତ୍ର ଡିଜାଇନରେ ସାଧାରଣ |
| କୁରାଢ଼ି ଓ ଧନୁ | ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନର ଉପକରଣ |
| ଡଙ୍ଗା ଓ ଶଙ୍ଖ | ଶୁଭ ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ବସ୍ତୁ |
| ପଙ୍ଖା | ପାଡ଼ରେ ବାରମ୍ବାର ଆସୁଥିବା ପଙ୍ଖା ଆକୃତି |
ପାରମ୍ପରିକ ଉତ୍ପାଦ ମଧ୍ୟରେ ଶାଢ଼ୀ, ଓଢ଼ଣୀ (ଦୁପଟ୍ଟା), ଗାମୁଛା ଓ କପଡ଼ା ଖଣ୍ଡ ଅଛି। ଆଜିକାଲି ବୁଣାକାରମାନେ ଷ୍ଟୋଲ ଓ ପୋଷାକ କପଡ଼ା ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରନ୍ତି।
GI ସ୍ଥିତି
ଆବେଦନ ସଂଖ୍ୟା 10 ପାଇଁ GI ରେଜିଷ୍ଟ୍ରିର ଅଭିଲେଖ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଦର୍ଶାଏ:
- ଆବେଦନକାରୀ: ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ହସ୍ତତନ୍ତ ବୁଣାକାର ସମବାୟ ସମିତି ଲିମିଟେଡ୍ (ବୟନିକା)
- ଆବେଦନ ତାରିଖ: 10 ଜୁନ 2004
- ପଞ୍ଜୀକରଣ: 6 ଫେବୃଆରୀ 2005, ପ୍ରମାଣପତ୍ର ସଂଖ୍ୟା 5
ଏହା କୋଟପାଡ଼କୁ GI ପାଇଥିବା ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ଉତ୍ପାଦ କରେ। ଏହା ଭାରତରେ ପଞ୍ଜୀକୃତ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ GI ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟତମ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓଡ଼ିଶାର GI ଟ୍ୟାଗ ତାଲିକା ଦେଖନ୍ତୁ।
କାରିଗର ଓ ସ୍ୱୀକୃତି
କୋଟପାଡ଼ର ମାଷ୍ଟର ବୁଣାକାର ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପାଣିକା ବୁଣାକାମରେ ତାଙ୍କ ଅବଦାନ ପାଇଁ 2018ରେ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ପାଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ କୋଟପାଡ଼ ବୁଣାକାରମାନେ ହସ୍ତତନ୍ତ ପାଇଁ ଜାତୀୟ ପୁରସ୍କାର ପାଇଛନ୍ତି। ବୁଣାକାରମାନେ ଅନେକ ଆହ୍ୱାନ ଦର୍ଶାନ୍ତି: ଆଲ ଗଛ କମିଯିବା, ରଙ୍ଗ ଦେବାର ଦୀର୍ଘ ଚକ୍ର, ଶସ୍ତା କୃତ୍ରିମ ନକଲ ସହ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ଏବଂ ଯୁବପିଢ଼ି ଏହି କଳା ଛାଡ଼ିବା।
ପ୍ରକୃତ କୋଟପାଡ଼ କିପରି କିଣିବେ
- ରଙ୍ଗ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ। ପ୍ରକୃତ ଆଲ-ରଙ୍ଗା କୋଟପାଡ଼ରେ ସାମାନ୍ୟ ଅସମାନ, ମାଟିଆ ମେରୁନ ଓ ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗ ଥାଏ, ସମତଳ ଚମକିଲା ଲାଲ ନୁହେଁ।
- ପାଡ଼କୁ ଦେଖନ୍ତୁ। ହାତବୁଣା ଗୁନ୍ଥା ପାଡ଼ରେ ରଙ୍ଗ ମିଶୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
- ରଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତୁ। ପ୍ରକୃତ କୋଟପାଡ଼ ବିକ୍ରେତା କହିପାରିବା ଉଚିତ ଯେ ଏହା ଆଲ-ରଙ୍ଗା ଏବଂ ବୁଣାକାର ବା ସମିତିର ନାମ ଦେଇପାରିବା ଉଚିତ।
- ସରକାରୀ ସମବାୟରୁ କିଣନ୍ତୁ। ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ହସ୍ତତନ୍ତ ବୁଣାକାର ସମବାୟ ସମିତି ତଥା କୋଟପାଡ଼ର GI ଆବେଦନକାରୀ ବୟନିକା କୋଟପାଡ଼ କପଡ଼ା ବିକ୍ରି କରେ। ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସମବାୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ନିଗମ ଉତ୍କଳିକା (utkalikaodisha.com) କୋଟପାଡ଼ ସୂତା ଶାଢ଼ୀ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରେ।
ଆପଣ ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆର ବଛା ବଛା ପ୍ରକୃତ ଓଡ଼ିଶା ଉତ୍ପାଦ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିବେ।