ଏହି ଲେଖା ଇଂରାଜୀ ମୂଳ ଲେଖାର ଅନୁବାଦ। ଇଂରାଜୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ଖଣ୍ଡୁଆ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ନୂଆପାଟଣା ଓ ମାଣିଆବନ୍ଧର ଏକ ପାଟ ଇକତ୍ ବସ୍ତ୍ର। ଏହାକୁ ଖଣ୍ଡୁଆ ପାଟ, କଟକୀ ବା ମାଣିଆବନ୍ଧୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ବୁଣିବା ପୂର୍ବରୁ ପାଟ ସୂତାକୁ ବାନ୍ଧି ରଙ୍ଗ କରି (ବନ୍ଧା) ନକ୍ସା ତିଆରି କରାଯାଏ। ଖଣ୍ଡୁଆ ପୁରୀରେ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପୂଜା ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ, ଏବଂ କିଛି ଖଣ୍ଡୁଆ ବସ୍ତ୍ରରେ ଜୟଦେବଙ୍କ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ପଦ ବୁଣାଯାଇଥାଏ। "ଖଣ୍ଡୁଆ ଶାଢ଼ୀ ଓ ବସ୍ତ୍ର" 2010ରେ ଭୌଗୋଳିକ ସୂଚକ (GI) ଭାବେ ପଞ୍ଜିକୃତ ହୋଇଥିଲା।
"ଖଣ୍ଡୁଆ"ର ଅର୍ଥ କ'ଣ?
ଶବ୍ଦଟିକୁ ସାଧାରଣତଃ ଶରୀରର ତଳ ଅଧାରେ ପିନ୍ଧାଯାଉଥିବା ବସ୍ତ୍ରକୁ ବୁଝାଏ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଓଡ଼ିଆ ବିବରଣୀ ଏହି ନାମକୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ଅଧୋବସ୍ତ୍ର ସହିତ ଯୋଡ଼େ। ବିକଳ୍ପ ନାମଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାନରୁ ଆସିଛି। "କଟକୀ" କଟକକୁ ଏବଂ "ମାଣିଆବନ୍ଧୀ" ମାଣିଆବନ୍ଧ ଗାଁକୁ ବୁଝାଏ।
ଇତିହାସ ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସମ୍ପର୍କ
ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ପୁରୀର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ପାଇଁ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଖଣ୍ଡୁଆ ବସ୍ତ୍ର ବୁଣାଯାଉଛି। ଲୋକପ୍ରିୟ ବିବରଣୀ କହେ ଯେ ମନ୍ଦିରର ଇତିବୃତ୍ତ ମାଦଳା ପାଞ୍ଜିରେ ଏହାର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ଏହା ମଧ୍ୟ କହେ ଯେ 18ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପୁରୀର ଜଣେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜାଙ୍କ ସମୟରେ ଏହି ବସ୍ତ୍ର ନୂଆପାଟଣା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହେଲା। ଏହି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ଫିଚର ଲେଖା ଓ ସାମୁଦାୟିକ ପରମ୍ପରାରୁ ଆସିଛି। ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆ ଏଗୁଡ଼ିକୁ କୌଣସି ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ସ ସହିତ ଯାଞ୍ଚ କରିପାରିନାହିଁ, ତେଣୁ ପାଠକମାନେ ତାରିଖଗୁଡ଼ିକୁ ପାରମ୍ପରିକ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସବୁଠାରୁ ଜଣାଶୁଣା ଖଣ୍ଡୁଆ ପରମ୍ପରା ହେଉଛି ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଖଣ୍ଡୁଆ। ଏହା ଏପରି ଏକ ବସ୍ତ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ କବି ଜୟଦେବଙ୍କ 12ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ସଂସ୍କୃତ କାବ୍ୟ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ଧାଡ଼ି ଇକତ୍ କୌଶଳରେ ବୁଣାଯାଏ। ମନ୍ଦିର ପ୍ରଥାର ବିବରଣୀ କହେ ଯେ ଏହି ପଦ ଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ବୁଣିବା ପୂର୍ବରୁ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଅକ୍ଷର ଅକ୍ଷର କରି ସୂତାରେ ବାନ୍ଧି ରଙ୍ଗ କରାଯାଏ। ଏଥିପାଇଁ ବହୁତ ଦକ୍ଷତା ଦରକାର, କାରଣ ତନ୍ତରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷର ଠିକ୍ ଭାବେ ମେଳ ଖାଇବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ବିବାହ ଓ ଧାର୍ମିକ ଅବସର ପାଇଁ ଖଣ୍ଡୁଆର ଚାହିଦା ଏବେ ବି ରହିଛି। ରଥଯାତ୍ରା ଭଳି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ ସେହି ଭକ୍ତି ସଂସ୍କୃତିର ଅଂଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ଖଣ୍ଡୁଆ ବିକଶିତ ହୋଇଛି।
ଖଣ୍ଡୁଆ କିପରି ବୁଣାଯାଏ?
ଖଣ୍ଡୁଆ ଓଡ଼ିଶାର ଅନ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ସହିତ ସମାନ ବନ୍ଧା (ଇକତ୍) କୌଶଳ ବ୍ୟବହାର କରେ:
- ନକ୍ସା। ପାଟ ସୂତାର ବିଡ଼ା ଉପରେ ନକ୍ସା ଯୋଜନା କରି ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ।
- ବନ୍ଧା। ସୂତାର ଅଂଶକୁ କସି ବନ୍ଧାଯାଏ ଯାହାଫଳରେ ସେଥିରେ ରଙ୍ଗ ଲାଗେ ନାହିଁ।
- ରଙ୍ଗ। ବିଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ରଙ୍ଗ କରାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ରଙ୍ଗ ପାଇଁ ବନ୍ଧା ଓ ରଙ୍ଗ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ।
- ବୁଣା। ରଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ସୂତାକୁ ତନ୍ତରେ ଏପରି ସଜାଯାଏ ଯେ ବସ୍ତ୍ର ବୁଣାହେବା ସହିତ ନକ୍ସା ଦେଖାଦିଏ।
ବନ୍ଧା ଅଂଶରେ ରଙ୍ଗ ସାମାନ୍ୟ ପଶିଯାଉଥିବାରୁ ଇକତ୍ ମୋଟିଫର ଧାର କୋମଳ, ପରଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ହସ୍ତକର୍ମର ଚିହ୍ନ, ତ୍ରୁଟି ନୁହେଁ।
ରଙ୍ଗ ଓ ମୋଟିଫ
ପାରମ୍ପରିକ ଖଣ୍ଡୁଆ ନାଲି, କମଳା ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ସହିତ ଜଡ଼ିତ, ଏବଂ ମେରୁନ୍ ଓ କ୍ରିମ୍ ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ। ଓଡ଼ିଶାର ଅନ୍ୟ କିଛି ଇକତ୍ ତୁଳନାରେ ଖଣ୍ଡୁଆରେ ପ୍ରାୟତଃ ସାଦା ପାଢ଼ ଥାଏ, ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ନକ୍ସା ଦେହ ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥାଏ। ଲିପିବଦ୍ଧ ମୋଟିଫଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
| ମୋଟିଫ | ବିବରଣୀ |
|---|---|
| ହାତୀ | ଏକ ଶୁଭ ହାତୀ, ପ୍ରାୟତଃ ଲତା ଦ୍ୱାରା ଘେରା |
| ମୟୂର ଓ ଲତା | ଲମ୍ବିଥିବା ଲତା ମଧ୍ୟରେ ପକ୍ଷୀ |
| ବଡ଼ ଫୁଲ | ସ୍ପଷ୍ଟ ଫୁଲର ଆକୃତି |
| ନବଗୁଞ୍ଜର | ନଅଟି ପ୍ରାଣୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏକ ପୌରାଣିକ ପ୍ରାଣୀ, ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ଲୋକପ୍ରିୟ ମୋଟିଫ |
| ଦେଉଳ ଓ କୁମ୍ଭ | ମନ୍ଦିର ଶିଖର ଓ କଳସ ଆକୃତି |
| ମାଛ ଓ କଇଁଛ | ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ, ଓଡ଼ିଶାର ଅନ୍ୟ ବୁଣାରେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ |
| ଲିପି | ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ବସ୍ତ୍ରରେ ବୁଣାଯାଇଥିବା ପଦ |
GI ସ୍ଥିତି
ଆବେଦନ ସଂଖ୍ୟା 136 ପାଇଁ GI ରେଜିଷ୍ଟ୍ରିର ରେକର୍ଡ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଦର୍ଶାଏ:
- ଉତ୍ପାଦ: ଖଣ୍ଡୁଆ ଶାଢ଼ୀ ଓ ବସ୍ତ୍ର (Khandua Saree and Fabrics)
- ଆବେଦନକାରୀ: ଓଡ଼ିଶାର ଖଣ୍ଡୁଆ ଶାଢ଼ୀ ଓ ବସ୍ତ୍ର ସମବାୟ ସମିତିମାନ (Cooperative Societies of Khandua Saree and Fabrics of Orissa)
- ଦାଖଲ: 12 ସେପ୍ଟେମ୍ବର 2008
- ପଞ୍ଜିକୃତ: 22 ଅକ୍ଟୋବର 2010, ପ୍ରମାଣପତ୍ର ସଂଖ୍ୟା 146
ଖଣ୍ଡୁଆ ଓଡ଼ିଶାର ନଅଟି ହସ୍ତତନ୍ତ GI ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓଡ଼ିଶାର GI ଟ୍ୟାଗ୍ ତାଲିକା ଦେଖନ୍ତୁ।
ବୁଣାକାର ସମୁଦାୟ
କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ନୂଆପାଟଣା ଓ ମାଣିଆବନ୍ଧ ଓ ଆଖପାଖର ବୁଣାକାର ପରିବାରମାନେ ଖଣ୍ଡୁଆ ବୁଣନ୍ତି। ଏହି କାମ ବୁଣାକାରଙ୍କ ସମବାୟ ସମିତି ମାଧ୍ୟମରେ ସଂଗଠିତ, ଯେଉଁମାନେ ମିଳିତ ଭାବେ GI ପଞ୍ଜୀକରଣର ଅଧିକାରୀ। ସୂତା ବାନ୍ଧିବା ଓ ରଙ୍ଗ କରିବା କାମ ପ୍ରାୟତଃ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟି ହୁଏ, ଆଉ ବୁଣା କାମ ପାରମ୍ପରିକ ହସ୍ତତନ୍ତରେ ହୁଏ।
ପ୍ରକୃତ ଖଣ୍ଡୁଆ କିପରି କିଣିବେ
- ବୁଣା ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ। ପ୍ରକୃତ ଖଣ୍ଡୁଆ ହାତବୁଣା ପାଟ ଇକତ୍। ମୋଟିଫର ଧାର ସାମାନ୍ୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଥାଏ, ଏବଂ ନକ୍ସା ବସ୍ତ୍ରର ଉଭୟ ପାଖରେ ଦେଖାଯାଏ। ଛପା ନକଲରେ ଧାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଓଲଟା ପାଖ ଫିକା ଥାଏ।
- ଉତ୍ପତ୍ତି ଜାଣନ୍ତୁ। ଶାଢ଼ୀଟି ନୂଆପାଟଣା ନା ମାଣିଆବନ୍ଧରେ, ଏବଂ କେଉଁ ସମିତି ଦ୍ୱାରା ବୁଣାଯାଇଛି ପଚାରନ୍ତୁ।
- "ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ" ବସ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ସାବଧାନ ରୁହନ୍ତୁ। ଲେଖା ବୁଣାଯାଇଥିବା ଖଣ୍ଡୁଆ ବିରଳ ଓ ବିଶେଷଜ୍ଞ କାମ। ବିକ୍ରେତାଙ୍କୁ ବୁଣାକାରଙ୍କ ବିବରଣୀ ପଚାରନ୍ତୁ।
- ସରକାରୀ ସମବାୟରୁ କିଣନ୍ତୁ। ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ହସ୍ତତନ୍ତ ବୁଣାକାର ସମବାୟ ସମିତି ବୟନିକା ନିଜର GI ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଭାବେ ଖଣ୍ଡୁଆ ବିକ୍ରି କରେ। ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସମବାୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ନିଗମ ଉତ୍କଳିକା (utkalikaodisha.com) ନୂଆପାଟଣା ଓ ଖଣ୍ଡୁଆ ପାଟ ଶାଢ଼ୀ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରେ।
ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆ ମଧ୍ୟ ବାଛିଥିବା ପ୍ରକୃତ ଓଡ଼ିଶା ଉତ୍ପାଦର ଏକ ଛୋଟ ସଂଗ୍ରହ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରେ।