ଜୟଦେବ

ଏହି ଲେଖା ଇଂରାଜୀ ମୂଳ ଲେଖାର ଅନୁବାଦ। ଇଂରାଜୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ

ଜୟଦେବ (Jayadeva) 12ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଜଣେ ସଂସ୍କୃତ କବି, ଯିଏ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ପରିଚିତ। ରାଧା ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରେମ ଉପରେ ଏହି ଗୀତିକାବ୍ୟ ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭକ୍ତି ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ହୋଇଉଠିଲା। ଜୟଦେବ ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ସହ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ, ଯେଉଁଠି ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଦେବତାଙ୍କ ନୀତିସେବାର ଅଂଶ ଭାବେ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଗାନ କରାଯାଉଛି, ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କଳା, ବିଶେଷ କରି ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ସହ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ।

ଜୟଦେବ କେବେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ?

ଜୟଦେବଙ୍କ ସଠିକ୍ ତାରିଖ ଜଣା ନାହିଁ। ଏନସାଇକ୍ଲୋପିଡ଼ିଆ ବ୍ରିଟାନିକା ତାଙ୍କୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ 12ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସକ୍ରିୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ଏବଂ ଅନେକ ଆଧୁନିକ ବିବରଣୀ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ବର୍ଷ ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ 1170 ଓ ମୃତ୍ୟୁ 13ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଏହି ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଲିପିବଦ୍ଧ ତାରିଖ ନୁହେଁ, ବରଂ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ଅନୁମାନ, ଏବଂ ପାଠକମାନେ କୌଣସି ସଠିକ୍ ବର୍ଷକୁ ସତର୍କତାର ସହ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଜୀବନୀମୂଳକ ବିବରଣୀ ବହୁତ କମ ମିଳେ। ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ମିଳୁଥିବା ଏକ ପଦ କବିଙ୍କୁ ଭୋଜଦେବ ଓ ରାମାଦେବୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପଦ୍ମାବତୀ ଥିଲେ; ପରବର୍ତ୍ତୀ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ତାଙ୍କୁ ଜଣେ ମନ୍ଦିର ନର୍ତ୍ତକୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଟୀକାକାରମାନେ ଏହାକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଏହାକୁ ପରମ୍ପରା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଶ୍ରେୟସ୍କର।

ଜୟଦେବ କେଉଁଠି ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ? ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ବିତର୍କ

ଗୀତଗୋବିନ୍ଦରେ ଜୟଦେବ ନିଜକୁ କିନ୍ଦୁବିଲ୍ୱ (କେନ୍ଦୁବିଲ୍ୱ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପଢ଼ାଯାଏ) ନାମକ ଏକ ଗାଁ ସହ ଜୋଡ଼ିଛନ୍ତି। ସମାନ ନାମର ତିନୋଟି ସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉପରେ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଶହେ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ କାଳ ଧରି ବିତର୍କ କରିଆସୁଛନ୍ତି।

ଓଡ଼ିଶାର ଅଭିମତ

ଓଡ଼ିଶା ପରମ୍ପରା ଓ ଏକ ବଡ଼ ପରିମାଣର ଗବେଷଣା କିନ୍ଦୁବିଲ୍ୱକୁ ପୁରୀ ନିକଟ ପ୍ରାଚୀ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାର ଏକ ଗାଁ କେନ୍ଦୁଲି ଶାସନ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରେ। ବ୍ରିଟାନିକା ଜୟଦେବଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ "ପୁରୀ ସହର ନିକଟ ଓଡ଼ିଶା (ପୂର୍ବରୁ Orissa)ର କେନ୍ଦୁଲି ଶାସନ ଗାଁ" ବୋଲି ଦର୍ଶାଏ। ଏହି ମତର ସମର୍ଥନରେ ଦିଆଯାଉଥିବା ଯୁକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଶିଳାଲେଖ: ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିରର ଏକ ଶିଳାଲେଖରେ ମନ୍ଦିର ପ୍ରଦର୍ଶନକାରୀଙ୍କ କୂର୍ମପାଟକ ଘରାଣା ସହ ଜଡ଼ିତ ଜଣେ ଜୟଦେବଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ଏବଂ ମଧୁକେଶ୍ୱର (ମୁଖଲିଙ୍ଗମ) ଓ ସିଂହାଚଳମ ମନ୍ଦିରର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିଳାଲେଖଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ବ ଗଙ୍ଗ ରାଜାମାନଙ୍କ ସମୟରେ ଜୟଦେବଙ୍କୁ ଏହି ପରମ୍ପରା ସହ ଯୋଡ଼ୁଥିବା ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ।
• କାବ୍ୟରେ ଭୂଗୋଳ: ସମର୍ଥକମାନେ କାବ୍ୟର ଏକ ପଦାଂଶକୁ କେନ୍ଦୁବିଲ୍ୱକୁ ସମୁଦ୍ର ନିକଟରେ ରଖୁଥିବା ଭାବେ ପଢ଼ନ୍ତି, ଯାହା ଭିତର ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ଥାନ ଅପେକ୍ଷା ପୁରୀ ଉପକୂଳ ସହ ଅଧିକ ମେଳ ଖାଏ।
• ସଙ୍ଗୀତ ଓ ପ୍ରଦର୍ଶନ: ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ରାଗ ଓ ତାଳ ଓଡ଼ିଶୀ ପରମ୍ପରା ସହ ମେଳ ଖାଏ ବୋଲି ଯୁକ୍ତି କରାଯାଏ, ଏବଂ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ଏହି କାବ୍ୟର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନୀତିଗତ ବ୍ୟବହାର ରହିଆସିଛି।
• ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଉଲ୍ଲେଖ: ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଅନେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରନ୍ଥ ଜୟଦେବଙ୍କୁ ଉତ୍କଳ (ଓଡ଼ିଶା)ର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।

ଓଡ଼ିଶା ଚିହ୍ନଟକରଣର ସମର୍ଥନରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇତିହାସକାର କେଦାରନାଥ ମହାପାତ୍ର ଓ କଳା ଇତିହାସକାର ଥୋମାସ ଡୋନାଲ୍ଡସନ ଅଛନ୍ତି।

ଅନ୍ୟ ଦାବି

ଅନେକ ବଙ୍ଗଳା ସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ ଜୟଦେବ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ବୀରଭୂମ ଜିଲ୍ଲାର ଜୟଦେବ କେନ୍ଦୁଲିରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବଙ୍ଗର ରାଜା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେନଙ୍କ ରାଜକବି ଥିଲେ; 19ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଜୀବନୀଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ପରମ୍ପରା ବ୍ୟାପକ ପ୍ରଚାର ପାଇଲା, ଏବଂ ଜୟଦେବ କେନ୍ଦୁଲିରେ ତାଙ୍କ ନାମରେ ଏକ ବଡ଼ ବାର୍ଷିକ ମେଳା ହୁଏ। ତୃତୀୟ, କମ ପ୍ରଚଳିତ ଏକ ଦାବି ତାଙ୍କୁ ବିହାରର ମିଥିଳାର ଝଞ୍ଝାରପୁର ନିକଟ ଏକ କେନ୍ଦୁଲିର ବୋଲି କହେ। ଦି ଷ୍ଟେଟ୍ସମ୍ୟାନ (The Statesman)ରେ 2024ର ଏକ ପ୍ରବନ୍ଧ ଯୁକ୍ତି କରେ ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେନ ପରମ୍ପରା କାଳାନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଗବେଷଣା ଓଡ଼ିଶାକୁ ସମର୍ଥନ କରେ, ସହିତ ଏହା ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସମାନ ନାମର ଅନେକ ଗାଁ, ଏବଂ ସମ୍ଭବତଃ ସମାନ ନାମର ଅନେକ ଲେଖକ ଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ବଢ଼ାଇଛି।

ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆ ଓଡ଼ିଶା ଚିହ୍ନଟକରଣକୁ ବ୍ରିଟାନିକା ଓ ଅନେକ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଗବେଷଣା ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ ଅଭିମତ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ, ଏହା ସ୍ୱୀକାର କରି ଯେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ସର୍ବସମ୍ମତ ଭାବେ ସମାଧାନ ହୋଇନାହିଁ।

ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ

ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ (ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଗୀତ) ବାରଟି ସର୍ଗରେ ଏକ ସଂସ୍କୃତ କାବ୍ୟ, ଯେଉଁଥିରେ ଚବିଶଟି ଗୀତ ଅଛି। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରବନ୍ଧ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଲୋକପ୍ରିୟ ଭାବେ ଅଷ୍ଟପଦୀ ନାମରେ ଜଣା, କାରଣ ଅଧିକାଂଶ ଆଠଟି ଦ୍ୱିପଦୀରେ ଗଠିତ। ଏହା କୃଷ୍ଣ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟତମା ରାଧା ଓ ରାଧାଙ୍କ ସଖୀଙ୍କୁ ବ୍ୟାକୁଳତା, ଈର୍ଷା, ବିରହ ଓ ପୁନର୍ମିଳନ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଅନୁସରଣ କରେ। ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ମାନବ ପ୍ରେମ କାହାଣୀକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଆତ୍ମାର ପ୍ରେମର ରୂପକ ଭାବେ ପଢ଼ାଯାଏ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୀତ ପାଇଁ ଏକ ରାଗ (ସ୍ୱରଗତ ଶୈଳୀ) ଓ ତାଳ (ଲୟ ଚକ୍ର) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ରଚନା ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ, ଯାହା ଏହାକୁ ସାହିତ୍ୟିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ସହିତ ଏକ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଗ୍ରନ୍ଥ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲା। ଏଥିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦଶ ଅବତାରଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ତୋତ୍ର (ଦଶାବତାର ସ୍ତୋତ୍ର) ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଜଗନ୍ନାଥ ପରମ୍ପରାରେ ସ୍ଥାନ

ପୁରୀରେ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ନୀତିର ଅଂଶ ଭାବେ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଗାନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ଏକ ମୂଳଦୁଆ ହୋଇଗଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଅଷ୍ଟପଦୀ ମାନକ ଅଭିନୟ (ଭାବପ୍ରକାଶକ) ପ୍ରସ୍ତୁତି। ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ।

ଐତିହ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବ

• ସମଗ୍ର ଭାରତରେ: ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଓଡ଼ିଶା ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି କବିତା, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଚିତ୍ରକଳାକୁ ଆକାର ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ବଙ୍ଗ, ଆସାମ, କେରଳ ଓ ରାଜସ୍ଥାନର ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। କେରଳରେ ଏହାର ଗୀତ ମନ୍ଦିର ସଙ୍ଗୀତ (ସୋପାନ ସଙ୍ଗୀତମ)ରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଲା।
• ଶିଖ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ: ଜୟଦେବଙ୍କ ରଚିତ ବୋଲି ମାନାଯାଉଥିବା ଦୁଇଟି ଭଜନ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
• ଅନୁବାଦ: ସାର୍ ୱିଲିୟମ ଜୋନ୍ସ 1792ରେ ଏକ ଇଂରାଜୀ ଅନୁବାଦ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜଣାଶୁଣା ସଂସ୍କରଣ ମଧ୍ୟରେ ଏଡୱିନ ଆର୍ନୋଲ୍ଡଙ୍କ The Indian Song of Songs (1875) ଓ ବାରବାରା ଷ୍ଟୋଲର ମିଲରଙ୍କ Love Song of the Dark Lord (1977) ଅଛି।
• ଓଡ଼ିଶାରେ: କେନ୍ଦୁଲି ଶାସନ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ଜୟଦେବଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ, ଏବଂ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଓ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥ ହୋଇରହିଛି।

ପ୍ରମୁଖ ରଚନା

ସମୟରେଖା

ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆରେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ

• ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ
• ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର, ପୁରୀ
• ପୁରୀ ଭ୍ରମଣ ଗାଇଡ୍
• ଓଡ଼ିଆ ମହାଭାରତର ରଚୟିତା ସାରଳା ଦାସ
• ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ
• ପୂର୍ବ ଗଙ୍ଗ ବଂଶ