ଏହି ଲେଖା ଇଂରାଜୀ ମୂଳ ଲେଖାର ଅନୁବାଦ। ଇଂରାଜୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ପୂର୍ବ ଗଙ୍ଗ ବଂଶ, ଯାହାକୁ କଳିଙ୍ଗର ଗଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ 5ମ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ପୂର୍ବ ଭାରତର କିଛି ଅଂଶ ଶାସନ କରିଥିଲା ଏବଂ 11ଶରୁ 15ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ସାମ୍ରାଜ୍ୟିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଓଡ଼ିଶାର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲା। ଏହାର ରାଜାମାନେ ଭାରତର ଦୁଇଟି ସବୁଠାରୁ ଜଣାଶୁଣା ମନ୍ଦିର, ପୁରୀର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଓ କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଆ ରାଜ୍ୟର ଏକ ଲିଖିତ ଭାଷା ଭାବେ ଉଭା ହେଲା। ବ୍ରିଟାନିକା ଗଙ୍ଗ ଯୁଗକୁ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଯୁଗ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।
ପୂର୍ବ ଗଙ୍ଗମାନେ କିଏ ଥିଲେ?
ଏହି ବଂଶର ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଥିଲା।
- ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପୂର୍ବ ଗଙ୍ଗ (ପ୍ରାୟ 5ମରୁ 11ଶ ଶତାବ୍ଦୀ)। କଳିଙ୍ଗରେ ସେମାନଙ୍କ ଶାସନର ମୂଳ ପ୍ରଥମ ଇନ୍ଦ୍ରବର୍ମାଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ, ଯିଏ କୁହାଯାଏ ପ୍ରାୟ 498 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଜଣେ ବିଷ୍ଣୁକୁଣ୍ଡିନ ରାଜାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି କଳିଙ୍ଗନଗରରୁ ଶାସନ କରିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ସାଧାରଣତଃ ବର୍ତ୍ତମାନର ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ମୁଖଲିଙ୍ଗମ ସହିତ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଅନେକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ କଳିଙ୍ଗରେ ଏକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଶକ୍ତି ଥିଲେ।
- ସାମ୍ରାଜ୍ୟିକ ପୂର୍ବ ଗଙ୍ଗ (11ଶରୁ 15ଶ ଶତାବ୍ଦୀ)। 11ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଶେଷଭାଗରୁ ବଂଶଟି ଉତ୍ତରରେ ଉତ୍କଳ (ମଧ୍ୟ ଓ ଉପକୂଳ ଓଡ଼ିଶା) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାର ଲାଭ କଲା ଏବଂ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳର ପ୍ରଧାନ ଶକ୍ତି ହେଲା, ଏବଂ ଶେଷରେ ଏହାର ରାଜଧାନୀ କଟକରେ ହେଲା।
ସାମ୍ରାଜ୍ୟିକ ଗଙ୍ଗ ଧାରାର ପ୍ରମୁଖ ଶାସକ
| ଶାସକ | ଶାସନକାଳ (ଆନୁମାନିକ) | ପରିଚିତି |
|---|---|---|
| ପଞ୍ଚମ ବଜ୍ରହସ୍ତ | ପ୍ରାୟ 1038ରୁ 1070 | 11ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଝିରେ କଳିଙ୍ଗ ଶାସନ କରିଥିଲେ; ଉରାଜମ ଶିଳାଲେଖ ଏହି ସମୟର |
| ପ୍ରଥମ ରାଜରାଜ | ପ୍ରାୟ 1070ରୁ 1077 | ଅନନ୍ତବର୍ମା ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗଙ୍କ ଠିକ୍ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ |
| ଅନନ୍ତବର୍ମା ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗ | ପ୍ରାୟ 1078ରୁ 1147 | ଉତ୍କଳ ଜୟ କରିଥିଲେ; ପୁରୀରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ |
| ତୃତୀୟ ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବ | 1211ରୁ 1238 | ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରକୃତ ସାର୍ବଭୌମ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ; ବଙ୍ଗଳାରୁ ଆକ୍ରମଣର ପ୍ରତିରୋଧ କରିଥିଲେ |
| ପ୍ରଥମ ନରସିଂହ ଦେବ | 1238ରୁ 1264 | ବଙ୍ଗଳାରେ ଅଭିଯାନ କରିଥିଲେ; କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ |
| ଚତୁର୍ଥ ଭାନୁଦେବ | ପ୍ରାୟ 1425ରୁ 1434 | ମୁଖ୍ୟ ଧାରାର ଶେଷ ଶାସକ |
ଶାସନକାଳର ତାରିଖ ବ୍ରିଟାନିକା, ୟୁନେସ୍କୋ ଓ ମାନକ ବଂଶ ତାଲିକାରୁ ନିଆଯାଇଛି; ଅଧିକାଂଶ ଶାସକଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବର୍ଷ ବା ଅଧିକର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅଛି। ବ୍ରିଟାନିକା ଅନନ୍ତବର୍ମା ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗଙ୍କ ଶାସନକାଳ 1078ରୁ 1147 ଦିଏ, ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ ସନ୍ଦର୍ଭ 1077ରୁ 1150 ଦିଏ।
ଅନନ୍ତବର୍ମା ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗ ଓ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର
ଅନନ୍ତବର୍ମା ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗ ମାଆଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ତାଙ୍କ ଚୋଳ ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କ ସମର୍ଥନରେ ପିଲାଦିନେ ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ନାମ "ଚୋଡ଼" (ଚୋଳ) ଓ "ଗଙ୍ଗ"କୁ ମିଶାଏ। ବ୍ରିଟାନିକା ଅନୁସାରେ, ଏକ ଦୀର୍ଘ ଶାସନକାଳରେ ସେ କଟକକୁ ଶାସନର ଏକ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଙ୍ଗ ଶକ୍ତିକୁ ଉତ୍ତରରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ଗୋଦାବରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ।
ପୁରୀରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଆରମ୍ଭ କରିବାର ଶ୍ରେୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ଯାହା ସେହି ଦେବତାଙ୍କ ମହାନ ମନ୍ଦିର ଯିଏ ଓଡ଼ିଆ ଧାର୍ମିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଲେ। ଏହାର ଇତିହାସ ଓ ନୀତିକାନ୍ତି ପାଇଁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ପୃଷ୍ଠା ଦେଖନ୍ତୁ।
ତୃତୀୟ ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବ: ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ରାଜା
ତୃତୀୟ ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବ (1211ରୁ 1238) ଏପରି ଏକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଥିଲେ ଯାହା ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଆକାର ଦେଇଥିଲା। ସେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରକୃତ ଶାସକ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିଜକୁ ଦେବତାଙ୍କ ରାଉତ (ପ୍ରତିନିଧି ବା ସେବକ) ବୋଲି କହିଥିଲେ। ଓଡ଼ିଶାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜାମାନେ ଏହି ଧାରଣା ବଜାୟ ରଖିଥିଲେ, ଏବଂ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସେବକ ଭାବେ ଗଜପତି ରାଜାଙ୍କ ଭୂମିକା ଆଜି ବି ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ରଥ ଛେରା ପହଁରା ଭଳି ନୀତିରେ ବଞ୍ଚି ରହିଛି। ସେ ବଙ୍ଗଳାର ଶାସକମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣର ମଧ୍ୟ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ପୁରୀ ମନ୍ଦିରରେ କାମ ଓ କଟକକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାର ଶ୍ରେୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ।
ପ୍ରଥମ ନରସିଂହ ଦେବ ଓ କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର
ପ୍ରଥମ ନରସିଂହ ଦେବ (1238ରୁ 1264, ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ତାରିଖ) ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚାଭିଳାଷୀ ଗଙ୍ଗ ରାଜା ଥିଲେ। 1240 ଦଶକରେ ସେ ବଙ୍ଗଳାର ମୁସଲମାନ ଶାସକମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ଅଭିଯାନ କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣାବତୀ (ଲଖନୌତି) ଆଖପାଖରେ ସେମାନଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ତର ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗ ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନାତ ଅଧୀନରେ ଥିଲା।
ତାଙ୍କୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାତା ଭାବେ ମନେ ରଖାଯାଏ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଏକ ବିଶାଳ ପଥର ରଥ ଭାବେ ପରିକଳ୍ପିତ ଏବଂ ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରାୟ 1250 ମସିହାର ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ୟୁନେସ୍କୋ 1984ରେ ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରିଥିଲା। କିଛି ଐତିହାସିକ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଜପତି ("ହାତୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ") ରାଜକୀୟ ଉପାଧି ଗ୍ରହଣକୁ ତାଙ୍କ ଶାସନକାଳ ସହିତ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ବିଷୟରେ ଅଧିକ ପଢ଼ନ୍ତୁ।
ଭାଷା, ଧର୍ମ ଓ ପ୍ରଶାସନ
- ଲିଖିତ ଭାଷା ଭାବେ ଓଡ଼ିଆ। ଗଙ୍ଗ ଯୁଗରେ ଜାରି ହୋଇଥିବା 1051 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦର ଉରାଜମ ଶିଳାଲେଖକୁ ସାଧାରଣତଃ ପୁରୁଣା ଓଡ଼ିଆର ସର୍ବପ୍ରାଚୀନ ଶିଳାଲେଖ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ଏବଂ ସାମ୍ରାଜ୍ୟିକ ଗଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଆ ଶିଳାଲେଖ ସାଧାରଣ ହୋଇଯାଏ। ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଦାନପତ୍ରର ଭାଷା ସଂସ୍କୃତ ହିଁ ରହିଲା, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳର ଶିଳାଲେଖରେ ତେଲୁଗୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଓଡ଼ିଆ ଲିପିର ଇତିହାସ ଦେଖନ୍ତୁ।
- ଧର୍ମ। ଗଙ୍ଗମାନେ ଶୈବ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଉଭୟ ଦେବାଳୟକୁ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା କରିଥିଲେ। ସାମ୍ରାଜ୍ୟିକ ରାଜାମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଜଗନ୍ନାଥ ଉପାସନା ରାଜକୀୟ ଆଦର୍ଶର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଲା।
- ମୁଦ୍ରା। ଗଙ୍ଗମାନେ ଷଣ୍ଢ ଚିହ୍ନ ଓ ଶାସନ ବର୍ଷ ସଂଖ୍ୟା ଅଙ୍କିତ ଛୋଟ ସୁନା ମୁଦ୍ରା (ଫାନମ୍) ଜାରି କରିଥିଲେ।
ଗଙ୍ଗ ସ୍ଥାପତ୍ୟ
ଗଙ୍ଗ ଯୁଗର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟର କଳିଙ୍ଗ ଶୈଳୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାଏ, ଯାହାର ବକ୍ରରେଖୀ ରେଖ ଦେଉଳ ଶିଖର ଓ ପିରାମିଡ୍ ଆକୃତିର ଛାତ ଥିବା ମଣ୍ଡପ ଅଛି। ପୁରୀ ଓ କୋଣାର୍କ ବ୍ୟତୀତ ଗଙ୍ଗମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରାଜଧାନୀ ମୁଖଲିଙ୍ଗମର ମନ୍ଦିର ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ଗଙ୍ଗ ନିର୍ମାତାମାନେ ଯେଉଁ ପୁରୁଣା ଭୁବନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରାରୁ ପ୍ରେରଣା ନେଇଥିଲେ, ତା' ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ଦେଖନ୍ତୁ।
ଗଙ୍ଗ ବଂଶ କିପରି ଶେଷ ହେଲା?
ମୁଖ୍ୟ ଧାରାର ଶେଷ ଶାସକ ଚତୁର୍ଥ ଭାନୁଦେବ ପ୍ରାୟ 1434ରୁ 1435 ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷମତା ହରାଇଲେ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ କପିଳେନ୍ଦ୍ର ଦେବ ସିଂହାସନ ଅଧିକାର କରି ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଗଜପତି ବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ବ୍ରିଟାନିକା କପିଳେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶାସନକାଳ 1435ରୁ 1466 ବୋଲି ଦର୍ଶାଏ। ଗଙ୍ଗ ପରିବାରର ଶାଖାମାନେ ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସକ ଭାବେ, ବିଶେଷକରି ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡିରେ, ଆଧୁନିକ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚି ରହିଲେ।
ସମୟରେଖା
| ବର୍ଷ (ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ) | ଘଟଣା |
|---|---|
| ପ୍ରାୟ 498 | ପ୍ରଥମ ଇନ୍ଦ୍ରବର୍ମା କଳିଙ୍ଗରେ ଗଙ୍ଗ ଶାସନ ସ୍ଥାପନ କଲେ |
| 1051 | ଉରାଜମ ଶିଳାଲେଖ, ପୁରୁଣା ଓଡ଼ିଆର ସର୍ବପ୍ରାଚୀନ ତାରିଖଯୁକ୍ତ ଶିଳାଲେଖ |
| ପ୍ରାୟ 1078 | ଅନନ୍ତବର୍ମା ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗଙ୍କ ଶାସନ ଆରମ୍ଭ |
| 12ଶ ଶତାବ୍ଦୀ | ପୁରୀରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଆରମ୍ଭ |
| 1211 | ତୃତୀୟ ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବ ରାଜା ହେଲେ |
| 1238 | ପ୍ରଥମ ନରସିଂହ ଦେବ ରାଜା ହେଲେ |
| ପ୍ରାୟ 1250 | କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ |
| ପ୍ରାୟ 1434ରୁ 1435 | କପିଳେନ୍ଦ୍ର ଦେବ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଗଜପତି ବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ |