ଏହି ଲେଖା ଇଂରାଜୀ ମୂଳ ଲେଖାର ଅନୁବାଦ। ଇଂରାଜୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ଓଡ଼ିଶା, ଯାହା 2011 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓରିସା (Orissa) ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା, ବଙ୍ଗୋପସାଗର କୂଳରେ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳର ଏକ ରାଜ୍ୟ। ଏହାର ରାଜଧାନୀ ଭୁବନେଶ୍ୱର, ସରକାରୀ ଭାଷା ଓଡ଼ିଆ, ଏବଂ ଏହା 1 ଏପ୍ରିଲ 1936ରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। 2011 ଜନଗଣନାରେ 155,707 ବର୍ଗ କିମି ଆୟତନରେ 41,974,218 ଲୋକ ଗଣାଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଆଜି ଏହା 30ଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ।
ଏହି ପୃଷ୍ଠା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପଚରାଯାଉଥିବା ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ସଂଗ୍ରହ କରେ। ଅନ୍ୟଥା ଉଲ୍ଲେଖ ନଥିଲେ ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ 2011 ଜନଗଣନାରୁ ନିଆଯାଇଛି, କାରଣ ଲେଖିବା ସମୟରେ କୌଣସି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜନଗଣନାର ଫଳାଫଳ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇନଥିଲା।
ଓଡ଼ିଶା ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ
| ତଥ୍ୟ | ବିବରଣୀ |
|---|---|
| ନାମ | ଓଡ଼ିଶା; 2011 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓରିସା (Orissa) |
| ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି | ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ୍ର ଜାତି ଓ ଅଞ୍ଚଳ (ଓଡ୍ର ଦେଶ, ଓଡ୍ର ବିଷୟ)ରୁ |
| ଅଞ୍ଚଳର ପୁରୁଣା ନାମ | କଳିଙ୍ଗ, ଉତ୍କଳ, ଓଡ୍ର |
| ରାଜଧାନୀ | ଭୁବନେଶ୍ୱର |
| ପୂର୍ବତନ ରାଜଧାନୀ | କଟକ (1936ରୁ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀ) |
| ଗଠନ | 1 ଏପ୍ରିଲ 1936, ଓରିସା ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ |
| ସରକାରୀ ଭାଷା | ଓଡ଼ିଆ (ଇଂରାଜୀ ମଧ୍ୟ ସରକାରୀ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ) |
| ହାଇକୋର୍ଟ | ଓଡ଼ିଶା ହାଇକୋର୍ଟ (Orissa High Court), କଟକ |
| ବିଧାନମଣ୍ଡଳ | ଏକକକ୍ଷୀୟ; 147 ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ବିଧାନସଭା |
| ସଂସଦରେ ଆସନ | ଲୋକସଭା 21, ରାଜ୍ୟସଭା 10 |
| ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ | ମୋହନ ଚରଣ ମାଝୀ (12 ଜୁନ 2024ଠାରୁ) |
| ରାଜ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ | ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ରଚିତ |
| ରାଜ୍ୟ ଦିବସ | ଉତ୍କଳ ଦିବସ (ଓଡ଼ିଶା ଦିବସ), 1 ଏପ୍ରିଲ |
ଭୂଗୋଳ
| ତଥ୍ୟ | ବିବରଣୀ |
|---|---|
| ଆୟତନ | 155,707 ବର୍ଗ କିମି |
| ଆୟତନ ଅନୁସାରେ ସ୍ଥାନ | ଭାରତର 8ମ ବୃହତ୍ତମ ରାଜ୍ୟ |
| ଉପକୂଳ | ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପ୍ରାୟ 480 km (ଉତ୍ସ ଭେଦରେ 480ରୁ 485 km) |
| ପଡ଼ୋଶୀ ରାଜ୍ୟ | ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ), ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ (ଉତ୍ତର), ଛତିଶଗଡ଼ (ପଶ୍ଚିମ), ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ (ଦକ୍ଷିଣ) |
| ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ | ଦେଓମାଳି, ପ୍ରାୟ 1,672 m, କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାରେ |
| ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ଅଞ୍ଚଳ | ଉପକୂଳ ସମତଳ, ମଧ୍ୟ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା, ପୂର୍ବଘାଟ ପାହାଡ଼ ଓ ଉତ୍ତର ମାଳଭୂମି |
| ବୃହତ୍ତମ ହ୍ରଦ | ଚିଲିକା ହ୍ରଦ, 1 ଅକ୍ଟୋବର 1981ଠାରୁ ଏକ ରାମସର ସ୍ଥଳ |
| ଆୟତନରେ ବୃହତ୍ତମ ଜିଲ୍ଲା | ମୟୂରଭଞ୍ଜ (10,418 ବର୍ଗ କିମି) |
| ଆୟତନରେ କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଜିଲ୍ଲା | ଜଗତସିଂହପୁର (1,759 ବର୍ଗ କିମି) |
ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରମୁଖ ନଦୀ
| ନଦୀ | ଟିପ୍ପଣୀ |
|---|---|
| ମହାନଦୀ | ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ନଦୀ, ପ୍ରାୟ 900 km ଲମ୍ବ; ଛତିଶଗଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସମ୍ବଲପୁର ନିକଟ ହୀରାକୁଦରେ ବନ୍ଧ, କଟକ ପାଖ ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଉପକୂଳରେ ଏକ ବଡ଼ ବଦ୍ୱୀପ ସୃଷ୍ଟି କରେ |
| ବ୍ରାହ୍ମଣୀ | ଉତ୍ତର-ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶା ଦେଇ ଉପକୂଳକୁ ପ୍ରବାହିତ; ଏହାର ବଦ୍ୱୀପ ମହାନଦୀ ଓ ବୈତରଣୀ ବଦ୍ୱୀପ ସହିତ ଲାଗିଛି |
| ବୈତରଣୀ | ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଶା; ଯାଜପୁର ପାଖ ଦେଇ ଉପକୂଳକୁ ପ୍ରବାହିତ |
| ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା | ସୁଦୂର ଉତ୍ତରରେ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲାରେ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶେ |
| ବୁଢ଼ାବଳଙ୍ଗ | ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଓ ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା ଦେଇ ବଙ୍ଗୋପସାଗରକୁ ପ୍ରବାହିତ |
| ଋଷିକୁଲ୍ୟା | ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶା; ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାରେ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶେ |
ଚିଲିକା ହ୍ରଦ ପୃଷ୍ଠାରେ ଅଧିକ ଜାଣନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଓଡ଼ିଶା ମାନଚିତ୍ରରେ ରାଜ୍ୟକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତୁ।
ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଲୋକ (ଜନଗଣନା 2011)
| ସୂଚକ | ମୂଲ୍ୟ |
|---|---|
| ଜନସଂଖ୍ୟା | 41,974,218 |
| ଦଶନ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି 2001–2011 | 13.97% |
| ଘନତ୍ୱ | ପ୍ରତି ବର୍ଗ କିମିରେ ପ୍ରାୟ 270 ଜଣ |
| ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ | ପ୍ରତି 1,000 ପୁରୁଷରେ 979 ମହିଳା (ଅସ୍ଥାୟୀ ସଂଖ୍ୟା 978) |
| ଶିଶୁ ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ (0–6 ବର୍ଷ) | 934 |
| ସାକ୍ଷରତା | 72.87% (ପୁରୁଷ 81.59%, ମହିଳା 64.01%) |
| ସର୍ବାଧିକ ଜିଲ୍ଲା ସାକ୍ଷରତା | ଖୋର୍ଦ୍ଧା, 86.88% |
| ସର୍ବନିମ୍ନ ଜିଲ୍ଲା ସାକ୍ଷରତା | ନବରଙ୍ଗପୁର, 46.43% |
| ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି | ପ୍ରାୟ 96 ଲକ୍ଷ ଲୋକ |
| ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି | ପ୍ରାୟ 72 ଲକ୍ଷ ଲୋକ |
| ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ ଜିଲ୍ଲା | ଗଞ୍ଜାମ (3,529,031) |
| ସର୍ବନିମ୍ନ ଜନବହୁଳ ଜିଲ୍ଲା | ଦେବଗଡ଼ (312,520) |
| ବୃହତ୍ତମ ସହର | ଭୁବନେଶ୍ୱର (ପୌର ଅଞ୍ଚଳରେ 837,737) |
| ମାତୃଭାଷା ଭାବେ ଓଡ଼ିଆ | ପ୍ରାୟ 82.7% ବାସିନ୍ଦା |
ଜନଗଣନା 2011ର ଜନସଂଖ୍ୟା ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରଥମେ ଅସ୍ଥାୟୀ ତଥ୍ୟ (41,947,358) ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ କିଛି ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠା ଏବେ ବି ସେହି ସଂଖ୍ୟା ଦେଖାଏ। ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଜନଗଣନା ସଂଖ୍ୟା 41,974,218।
ପ୍ରଶାସନ: 30ଟି ଜିଲ୍ଲା
ଓଡ଼ିଶାରେ 30ଟି ଜିଲ୍ଲା ଅଛି, ଯାହା ଦଶଟି ଲେଖାଏଁ ଜିଲ୍ଲା ଥିବା ତିନୋଟି ରାଜସ୍ୱ ଡିଭିଜନରେ ବିଭକ୍ତ।
| ରାଜସ୍ୱ ଡିଭିଜନ | ମୁଖ୍ୟାଳୟ | ଜିଲ୍ଲା |
|---|---|---|
| କେନ୍ଦ୍ରୀୟ | କଟକ | ବାଲେଶ୍ୱର, ଭଦ୍ରକ, କଟକ, ଜଗତସିଂହପୁର, ଯାଜପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ଖୋର୍ଦ୍ଧା, ମୟୂରଭଞ୍ଜ, ନୟାଗଡ଼, ପୁରୀ |
| ଉତ୍ତର | ସମ୍ବଲପୁର | ଅନୁଗୁଳ, ବରଗଡ଼, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଦେବଗଡ଼, ଢେଙ୍କାନାଳ, ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, କେନ୍ଦୁଝର, ସମ୍ବଲପୁର, ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର, ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ |
| ଦକ୍ଷିଣ | ବ୍ରହ୍ମପୁର | ବୌଦ୍ଧ, ଗଜପତି, ଗଞ୍ଜାମ, କଳାହାଣ୍ଡି, କନ୍ଧମାଳ, କୋରାପୁଟ, ମାଲକାନଗିରି, ନବରଙ୍ଗପୁର, ନୂଆପଡ଼ା, ରାୟଗଡ଼ା |
1936ରେ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ହେବା ସମୟରେ ଏଥିରେ ଛଅଟି ଜିଲ୍ଲା ଥିଲା: କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର, କୋରାପୁଟ ଓ ଗଞ୍ଜାମ। ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମିଶ୍ରଣ ହେଲା, ଏବଂ ଅକ୍ଟୋବର 1992ରୁ ଜାନୁଆରୀ 1994 ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପୁନର୍ଗଠନ ବଡ଼ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଗ କରି ବର୍ତ୍ତମାନର 30ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି କଲା। ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ପୃଷ୍ଠାରେ ସବୁଗୁଡ଼ିକ ଦେଖନ୍ତୁ।
ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତୀକ
| ପ୍ରତୀକ | ନାମ | ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ |
|---|---|---|
| ରାଜ୍ୟ ପଶୁ | ସମ୍ବର ହରିଣ | Rusa unicolor |
| ରାଜ୍ୟ ପକ୍ଷୀ | ଭାରତୀୟ ରୋଲର (ନୀଳକଣ୍ଠ ପକ୍ଷୀ) | Coracias benghalensis |
| ରାଜ୍ୟ ଫୁଲ | ଅଶୋକ | Saraca asoca |
| ରାଜ୍ୟ ବୃକ୍ଷ | ଅଶ୍ୱତ୍ଥ (ପିପଳ) | Ficus religiosa |
| ରାଜ୍ୟ ମାଛ | ମହାନଦୀ ମହାଶିର | Tor mosal mahanadicus |
| ରାଜ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ | ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ | — |
ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ 1912ରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ 7 ଜୁନ 2020ରେ ଓଡ଼ିଶା କ୍ୟାବିନେଟ୍ ଦ୍ୱାରା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତର ମାନ୍ୟତା ପାଇଥିଲା।
ଏକ ନଜରରେ ଐତିହ୍ୟ ଓ ସଂସ୍କୃତି
| ବିଷୟ | ବିବରଣୀ |
|---|---|
| ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ | ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର, କୋଣାର୍କ (1984ରେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ) |
| ୟୁନେସ୍କୋ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ତାଲିକା | ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ର, ଭୁବନେଶ୍ୱରର ମନ୍ଦିର ନଗରୀ (2014); ଚିଲିକା ହ୍ରଦ (2014); ଓଡ଼ିଶାର ବୌଦ୍ଧ ତ୍ରିଭୁଜ ସ୍ଥଳ (2025) |
| ୟୁନେସ୍କୋ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ | ଶିମିଳିପାଳ (2009ରେ ଘୋଷିତ) |
| ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାଷା | ଓଡ଼ିଆ, 2014ଠାରୁ |
| ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ | ଓଡ଼ିଶୀ |
| ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପର୍ବ | ପୁରୀରେ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା |
| ଭୌଗୋଳିକ ସୂଚକ (GI) | 26ଟି ପଞ୍ଜିକୃତ ଏଣ୍ଟ୍ରି (GI ରେଜିଷ୍ଟ୍ରି ତାଲିକା, 31 ଡିସେମ୍ବର 2025) |
କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର, ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ, ରଥଯାତ୍ରା ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓଡ଼ିଶାର GI ଟ୍ୟାଗ୍ ତାଲିକା ଦେଖନ୍ତୁ।
ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସର ମୁଖ୍ୟ ତାରିଖ
| ବର୍ଷ | ଘଟଣା |
|---|---|
| ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 261 | ଅଶୋକଙ୍କ କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ |
| ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 1ମ ଶତାବ୍ଦୀ | ଖାରବେଳ କଳିଙ୍ଗ ଶାସନ କରନ୍ତି; ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖ |
| 1078ରୁ 1147 (ଆନୁମାନିକ) | ପୂର୍ବ ଗଙ୍ଗ ବଂଶର ଅନନ୍ତବର୍ମା ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗଙ୍କ ଶାସନ |
| ପ୍ରାୟ 1250 | ପ୍ରଥମ ନରସିଂହ ଦେବଙ୍କ ସମୟରେ କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ |
| 1435 | କପିଳେନ୍ଦ୍ର ଦେବ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଗଜପତି ବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ |
| 1590 ଦଶକ | ମୋଗଲମାନଙ୍କ ଓଡ଼ିଶା ବିଜୟ |
| 1803 | ମରାଠାମାନଙ୍କଠାରୁ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଓଡ଼ିଶା ବିଜୟ |
| 1817 | ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହ |
| 1 ଏପ୍ରିଲ 1936 | ଓଡ଼ିଶା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ହେଲା |
| 1948ରୁ 1949 | ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ମିଶ୍ରିତ |
| 2011 | ଓରିସାର ନାମ ଓଡ଼ିଶା ହେଲା; ଓରିୟା ଓଡ଼ିଆ ହେଲା |
| 2014 | ଓଡ଼ିଆ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାଷା ଭାବେ ଘୋଷିତ |
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଶାସକମାନଙ୍କ ତାରିଖ ଆନୁମାନିକ ଏବଂ ଉତ୍ସ ଭେଦରେ ଭିନ୍ନ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାହାଣୀ ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଇତିହାସ ଓ ଓଡ଼ିଶା ସମୟରେଖା ଦେଖନ୍ତୁ।