ଏହି ଲେଖା ଇଂରାଜୀ ମୂଳ ଲେଖାର ଅନୁବାଦ। ଇଂରାଜୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ

ଓଡ଼ିଶାର ସାମୁଦ୍ରିକ ଇତିହାସ ହେଉଛି ବଙ୍ଗୋପସାଗର ପାର ହୋଇ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା, ମ୍ୟାନମାର ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହ ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ବାଣିଜ୍ୟିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କର କାହାଣୀ। ବ୍ରିଟାନିକା କଳିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରାୟ 1ମ ଶତାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରୁ ଏକ ସାମୁଦ୍ରିକ ଶକ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଉପକୂଳ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ଦୂରଗାମୀ ବାଣିଜ୍ୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ, ଯେତେବେଳେ ଲୋକପ୍ରିୟ ଚିତ୍ରର ଅନେକ ଅଂଶ — ଯେପରି କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସାଧବ ବଣିକମାନଙ୍କ ବାଲି ଯାତ୍ରା — ଲିଖିତ ରେକର୍ଡରୁ ନୁହେଁ ବରଂ ପରମ୍ପରା ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣୀରୁ ଆସିଛି।

ଏହି ପୃଷ୍ଠା ପ୍ରମାଣ କ'ଣ ଦର୍ଶାଏ ଓ ପରମ୍ପରା କ'ଣ ମନେ ରଖେ, ତାହାକୁ ଅଲଗା କରି ଦେଖାଏ।

ପ୍ରମାଣ ଓ ପରମ୍ପରା ଏକ ନଜରରେ

ଦାବିସମର୍ଥନର ପ୍ରକାରକେତେ ନିଶ୍ଚିତ
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଉପକୂଳ ଓଡ଼ିଶାରେ ବୈଦେଶିକ ବାଣିଜ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ବନ୍ଦର ଥିଲାମାଣିକପାଟଣା, ପାଲୁର ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ; ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭୂଗୋଳବିତ୍ଦୃଢ଼
ରୋମାନ ଜଗତର ସାମଗ୍ରୀ ସିଧାସଳଖ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାରତୀୟ ବନ୍ଦର ଦେଇ ଓଡ଼ିଶା ଉପକୂଳରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲାଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ରୁଲେଟେଡ୍ ପାତ୍ର ଓ ଆମ୍ଫୋରା ଖଣ୍ଡଦୃଢ଼
ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଚୀନ ଓ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ସହ ବାଣିଜ୍ୟଚୀନା ସେଲାଡନ ଓ ପୋର୍ସେଲିନ; ମାଣିକପାଟଣାରେ ସାହସ୍ସ ମଲ୍ଲଙ୍କ ଏକ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ମୁଦ୍ରାଦୃଢ଼
ମ୍ୟାନମାର ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହ ସମ୍ପର୍କପରୋକ୍ଷ ପ୍ରମାଣ, "କେଲିଙ୍ଗ" ଶବ୍ଦ, ଅଂଶୀଦାର ଧାର୍ମିକ ଓ କଳାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବମଧ୍ୟମ
ଜାଭାର ଶୈଳେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭଳି ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ରାଜବଂଶର କଳିଙ୍ଗ ଉତ୍ପତ୍ତିଆର୍. ସି. ମଜୁମଦାରଙ୍କ ଭଳି ଐତିହାସିକଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱବିତର୍କିତ
କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସାଧବମାନଙ୍କ ବାଲି ଯାତ୍ରାପର୍ବ ପ୍ରଥା, ଲୋକଗୀତ, ମୌଖିକ ପରମ୍ପରାପରମ୍ପରା
ତଅପୋଇ ଭଳି ରାଜକୁମାରୀ ଓ ବଣିକଙ୍କ କାହାଣୀଲୋକସାହିତ୍ୟକିମ୍ବଦନ୍ତୀ

ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ କ'ଣ ଦର୍ଶାଏ?

ମାଣିକପାଟଣା

ଚିଲିକା ହ୍ରଦର ଉତ୍ତର ପ୍ରାନ୍ତ ନିକଟରେ ଭାର୍ଗବୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା ମାଣିକପାଟଣା ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁ ସମୃଦ୍ଧ ବନ୍ଦର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ। ସେଠାରେ ମିଳିଥିବା ବୋଲି ଜଣାଯାଇଥିବା ସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଐତିହାସିକ ଭାରତ ମହାସାଗରୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ସହ ଜଡ଼ିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧୂସର ରୁଲେଟେଡ୍ ପାତ୍ର, ନବ୍‌ଡ୍ ପାତ୍ର ଓ ଆମ୍ଫୋରା ଖଣ୍ଡ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶତାବ୍ଦୀର ଚୀନା ସେଲାଡନ ଓ ପୋର୍ସେଲିନ; ମ୍ୟାନମାର, ଥାଇଲାଣ୍ଡ ଓ ଆରବ ଜଗତର ମୃତ୍ପାତ୍ର; ଏବଂ ରାଜା ସାହସ୍ସ ମଲ୍ଲଙ୍କ (12ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗ) ଏକ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ମୁଦ୍ରା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ମାଣିକପାଟଣାକୁ ବେଳେବେଳେ 7ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଚୀନା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ହ୍ୟୁଏନସାଂ (ଜୁଆନଜାଙ୍ଗ) ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ବନ୍ଦର ଚେ-ଲି-ତା-ଲୋ ସହ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଚିହ୍ନଟ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ। ସ୍ଥାନଟି ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଐତିହାସିକ କାଳରୁ 19ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସକ୍ରିୟ ଥିବା ପରି ଜଣାପଡ଼େ।

ପାଲୁର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଉପକୂଳ

ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଋଷିକୁଲ୍ୟା ନଦୀ ନିକଟସ୍ଥ ପାଲୁର 2ୟ ଶତାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ସୁଦ୍ଧା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦର ଥିଲା। ସେଠାରେ ରୋମାନ ଯୁଗର ମୃତ୍ପାତ୍ର ଓ ଆମ୍ଫୋରା ଖଣ୍ଡ ମିଳିଥିବା ଜଣାଯାଇଛି, ଯାହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଏହା ବ୍ୟାପକ ଭାରତ ମହାସାଗରୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ସହ ଯୋଡ଼ା ଥିଲା।

ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନ

ଖଲକଟ୍ଟପାଟଣା ବନ୍ଦର ଏବଂ ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟସ୍ଥ ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ — ଏକ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଐତିହାସିକ ଦୁର୍ଗବେଷ୍ଟିତ ନଗର, ଯାହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଅଶୋକଙ୍କ ପ୍ରାଦେଶିକ ରାଜଧାନୀ ତୋଷାଳୀ ସହ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ — ଭଳି ସ୍ଥାନ ଉପକୂଳ ଓ ଏହାର ପଶ୍ଚାଦ୍‌ଭୂମିରେ ଏକ ନାଗରିକ, ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମାଜର ଚିତ୍ରକୁ ପୂରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଗଙ୍ଗା ବଦ୍ୱୀପର ମହାନ ବନ୍ଦର ତାମ୍ରଲିପ୍ତ (ତମଲୁକ, ବର୍ତ୍ତମାନ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରେ) କଳିଙ୍ଗର ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ବାଣିଜ୍ୟକୁ ସେବା ଦେଉଥିଲା ଏବଂ ଚୀନା ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ଏହାକୁ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଓ ଚୀନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ସ୍ଥଳ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି।

ପଥରରେ ଜାହାଜ

ଓଡ଼ିଶାରେ ଜାହାଜର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ଜଣାଶୁଣା ଚିତ୍ରଣ ହେଉଛି ଦୁଇଟି ଜଳଯାନ ଦର୍ଶାଉଥିବା ଏକ ଖୋଦିତ ଫଳକ, ଯାହା ଭୁବନେଶ୍ୱରର ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ନିକଟରେ ମିଳିଥିଲା ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ଅଛି। 13ଶ ଶତାବ୍ଦୀର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିରରେ ଖୋଦିତ ଏକ ନୌକାରେ ଏକ ଜିରାଫ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଆଫ୍ରିକା ସହ ପରୋକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ସମ୍ଭବତଃ ଆରବ ଜାହାଜ ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମରେ।

ଲିଖିତ ଉତ୍ସ କ'ଣ କହେ?

  • ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭୂଗୋଳବିତ୍। ଟଲେମିଙ୍କ ଜିଓଗ୍ରାଫି (2ୟ ଶତାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ) ଏହି ଉପକୂଳର ନାନିଗାଇନା, କାଟିକାର୍ଦାମା ଓ କାନ୍ନାଗାରା ଭଳି ସ୍ଥାନର ନାମ ଦିଏ, ଯାହାକୁ କିଛି ବିଦ୍ୱାନ ପୁରୀ, କଟକ ଓ କୋଣାର୍କ ସହ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଏହି ଚିହ୍ନଟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରସ୍ତାବ, ନିଶ୍ଚିତତା ନୁହେଁ।
  • ଚୀନା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ। ଫାହିୟାନ (5ମ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭ) ତାମ୍ରଲିପ୍ତରୁ ଜାହାଜରେ ସ୍ୱଦେଶ ଫେରିଥିଲେ, ଏବଂ ହ୍ୟୁଏନସାଂ (7ମ ଶତାବ୍ଦୀ) ପୂର୍ବ ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକରୁ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଓ ତା' ବାହାରକୁ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାର୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ।
  • ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ରେକର୍ଡ। ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର 12ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ରାଜା ନିସ୍ସଙ୍କ ମଲ୍ଲ କଳିଙ୍ଗର ଏକ ରାଜପରିବାରରୁ ବଂଶଧର ବୋଲି ଦାବି କରିଥିଲେ, ଯାହା ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଇତିବୃତ୍ତରେ କଳିଙ୍ଗ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ବ୍ୟାପକ ଧାରାର ଅଂଶ।
  • ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ବ୍ୟବହାର। କଳିଙ୍ଗରୁ ଆସିଥିବା କେଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦ ମାଲେ ଜଗତରେ ଭାରତରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା। 16ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଇତିହାସକାର କାସ୍ତାନହେଡ଼ା ମଲାକ୍କାର କେଲିଙ୍ଗ ବଣିକମାନଙ୍କୁ କଳିଙ୍ଗର ଲୋକ ବୋଲି ଲେଖିଥିଲେ।

ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ: ପ୍ରଭାବ ଓ ବିତର୍କ

ବ୍ରିଟାନିକା ଉଲ୍ଲେଖ କରେ ଯେ କଳିଙ୍ଗର ବୈଦେଶିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ 8ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜାଭାର ଶୈଳେନ୍ଦ୍ର ରାଜବଂଶର ଉତ୍ଥାନ ସହ ଜଡ଼ିତ ଥାଇପାରେ। ଆର୍. ସି. ମଜୁମଦାରଙ୍କ ଭଳି ଐତିହାସିକମାନେ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର କିଛି ଶାସକ ପରିବାରର କଳିଙ୍ଗ ଉତ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଆଧୁନିକ ବିଦ୍ୱାନ ବଙ୍ଗୋପସାଗରର ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଦାନପ୍ରଦାନରେ କେବଳ କଳିଙ୍ଗ ନୁହେଁ, ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଭାରତର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳର ଭୂମିକା ଦେଖନ୍ତି। ଓଡ଼ିଆ ନାବିକମାନେ ଜାଭା, ବାଲି କିମ୍ବା କାମ୍ବୋଡ଼ିଆରେ ରାଜ୍ୟ "ପ୍ରତିଷ୍ଠା" କରିଥିଲେ ବୋଲି ଉକ୍ତିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତଥ୍ୟ ନୁହେଁ, ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।

ପରମ୍ପରା କ'ଣ ମନେ ରଖେ?

ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତି ସମୁଦ୍ରର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ସ୍ମୃତି ସାଇତି ରଖିଛି:

  • ସାଧବ ଓ ବୋଇତ। ଲୋକ ପରମ୍ପରା ସାଧବମାନଙ୍କୁ ମନେ ରଖେ — ସେମାନେ ଥିଲେ ସମୁଦ୍ରଯାତ୍ରୀ ବଣିକ, ଯେଉଁମାନେ ବୋଇତ ନାମକ ବଡ଼ ନୌକାରେ ବସ୍ତ୍ର ଭଳି ସାମଗ୍ରୀ ନେଇ ଯାଉଥିଲେ ଏବଂ ଦୂର ଦ୍ୱୀପରୁ ଧନସମ୍ପଦ ନେଇ ଫେରୁଥିଲେ।
  • ବାଲିଯାତ୍ରା। କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାଠାରୁ କଟକରେ ମହାନଦୀ କୂଳରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ବାଲିଯାତ୍ରା ମେଳା ସାଧବମାନଙ୍କ ବାଲି, ଜାଭା, ସୁମାତ୍ରା ଓ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବଛାଯାଇଥିଲା କାରଣ ସେତେବେଳେ ପବନ ଜାହାଜ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ଥାଏ।
  • ବୋଇତ ବନ୍ଦାଣ। କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଭୋର ପୂର୍ବରୁ ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକମାନେ "ଆ କା ମା ବୈ" ଗାଇ କାଗଜ, କଦଳୀ ପଟୁଆ କିମ୍ବା କର୍କର ଛୋଟ ଡଙ୍ଗାରେ ଦୀପ ଜାଳି ଭସାନ୍ତି। ବୋଇତ ବନ୍ଦାଣ ଦେଖନ୍ତୁ।
  • ତଅପୋଇ ଓ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା। ତଅପୋଇର ଲୋକକଥା ଓ ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା ଭଳି ଘରୋଇ ବ୍ରତ ଓଡ଼ିଆ ପରମ୍ପରାରେ ସମୁଦ୍ରଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପରିବାର ସହ ଜଡ଼ିତ।

ଏହି ପ୍ରଥାଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସାମୁଦ୍ରିକ ଅତୀତର ଜୀବନ୍ତ ସ୍ମୃତି ଭାବେ ମୂଲ୍ୟବାନ। କିନ୍ତୁ କେବଳ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ତାରିଖ ପାଇଁ ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ।

ଓଡ଼ିଶାର ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟର ଅବନତି କାହିଁକି ହେଲା?

ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇଟି କାରଣ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ପ୍ରଥମତଃ, ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକ ପଟୁମାଟି ଜମି ପୋତି ହୋଇଗଲା: ଏକଦା ସୁରକ୍ଷିତ ନଙ୍ଗର ସ୍ଥଳ ଥିବା ଚିଲିକା ହ୍ରଦ ଧୀରେ ଧୀରେ ସମୁଦ୍ରଗାମୀ ଜାହାଜ ପାଇଁ କମ୍ ପହଞ୍ଚଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, 8ମ ଶତାବ୍ଦୀ ଭଳି ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସମୟରୁ ଆରବ ନାବିକମାନେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ବାଣିଜ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ପରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ, ଡଚ୍, ଇଂରେଜ ଓ ଫରାସୀ ଜାହାଜ ପରିବହନ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିସ୍ତାର କଲା, ଫଳରେ ଓଡ଼ିଶାର ନାବିକମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଉପକୂଳୀୟ ବାଣିଜ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିଲେ। ପାରାଦୀପ ଓ ଗୋପାଳପୁର ଭଳି ଆଧୁନିକ ବନ୍ଦର ଓଡ଼ିଶାକୁ ଏକ ନୂଆ ସାମୁଦ୍ରିକ ଭୂମିକା ଦେଇଛି।

ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆରେ ସମ୍ପର୍କିତ ଲେଖା