ଏହି ଲେଖା ଇଂରାଜୀ ମୂଳ ଲେଖାର ଅନୁବାଦ। ଇଂରାଜୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ଖାରବେଳ ଉପକୂଳ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାଚୀନ ରାଜ୍ୟ କଳିଙ୍ଗର ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ସମ୍ଭବତଃ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 1ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ। ସେ ମହାମେଘବାହନ ବଂଶର ଥିଲେ, ଜୈନ ଧର୍ମର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଥିଲେ, ଏବଂ ମୁଖ୍ୟତଃ ବର୍ତ୍ତମାନର ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଉଦୟଗିରି ପାହାଡ଼ରେ ଖୋଦିତ ତାଙ୍କ ଶାସନର 17 ଧାଡ଼ିର ଅଭିଲେଖ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖରୁ ଜଣାଯାଆନ୍ତି। ଏହି ଶିଳାଲେଖ ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଐତିହାସିକ ଦଲିଲ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ଯଦିଓ ଏହାର କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ପାଠ ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ବିବରଣୀ ଏବେବି ବିତର୍କର ବିଷୟ।
ଖାରବେଳ କିଏ ଥିଲେ?
ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 261ର କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ କଳିଙ୍ଗ ଜୟ କରିଥିଲେ। କେଇ ପିଢ଼ି ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ପୁଣି ନିଜ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଲା। ଖାରବେଳ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାଙ୍କ ବଂଶ ମହାମେଘବାହନ ବଂଶ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ଏବଂ ଏହାର ରାଜାମାନେ କଳିଙ୍ଗାଧିପତି ଅର୍ଥାତ୍ କଳିଙ୍ଗର ଅଧିପତି ଉପାଧି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ।
ଖାରବେଳଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜଣାଥିବା ପ୍ରାୟ ସବୁକିଛି ତାଙ୍କ ନିଜ ବାଣୀରୁ ଆସିଛି। ତାଙ୍କର କୌଣସି ମୁଦ୍ରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇନାହିଁ ଏବଂ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ଉତ୍ସ ତାଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରେନାହିଁ। ବ୍ରିଟାନିକା ଉଲ୍ଲେଖ କରେ ଯେ ରାଜକୀୟ ଶିଳାଲେଖରେ ସାଧାରଣତଃ ଯେପରି ହୁଏ, ତାଙ୍କ ବିଜୟ ଦାବି ଅତିରଞ୍ଜିତ ହୋଇପାରେ। ତେଣୁ ଐତିହାସିକମାନେ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ପାଠକୁ ସତର୍କତାର ସହ, ରାଜା ନିଜକୁ କିପରି ସ୍ମରଣୀୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ତା'ର ଏକ ବିବୃତି ଭାବେ ପଢ଼ନ୍ତି।
ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖ କ'ଣ କହେ?
ଶିଳାଲେଖଟି ଉଦୟଗିରି ପାହାଡ଼ରେ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ନାମକ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଗୁମ୍ଫା ଉପରେ ଝୁଲି ରହିଥିବା ପଥରରେ ଖୋଦିତ। ଏହା ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିରେ ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରେ ଲିଖିତ ଏବଂ ପ୍ରାୟ 15 ଫୁଟ ଲମ୍ବ ଓ 5.5 ଫୁଟ ଚଉଡ଼ା। ଏହା ଅର୍ହତ ଓ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକ ଜୈନ ଆବାହନ ସହ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ତା'ପରେ ଖାରବେଳଙ୍କ ଯୌବନ ଓ ଶିକ୍ଷା, 24 ବର୍ଷ ବୟସରେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶାସନର ବର୍ଷୱାରୀ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।
ନିମ୍ନ ସାରାଂଶ ମାନକ ପାଠ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଅନେକ ଶବ୍ଦ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ବା ଅନିଶ୍ଚିତ, ଏବଂ ପଣ୍ଡିତମାନେ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅନୁବାଦ କରନ୍ତି।
| ଶାସନ ବର୍ଷ | ଲିପିବଦ୍ଧ ଘଟଣା (ସାଧାରଣତଃ ଯେପରି ପଢ଼ାଯାଏ) |
|---|---|
| 1 | ଝଡ଼ରେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ରାଜଧାନୀର ମରାମତି: ଦ୍ୱାର, ପ୍ରାଚୀର ଓ କୋଠା, ସହିତ ବନ୍ଧ ଓ ପୋଖରୀ |
| 2 | ସାତକର୍ଣ୍ଣି (ସାଧାରଣତଃ ଜଣେ ସାତବାହନ ରାଜା ବୋଲି ଧରାଯାଏ)ଙ୍କୁ ଖାତିର ନକରି ପଶ୍ଚିମ ଆଡ଼କୁ ସେନା ପଠାନ୍ତି |
| 3 | ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ଉତ୍ସବ ଦ୍ୱାରା ରାଜଧାନୀର ମନୋରଞ୍ଜନ କରନ୍ତି |
| 4 | ରଠିକ ଓ ଭୋଜକମାନଙ୍କୁ ବଶୀଭୂତ କରନ୍ତି |
| 5 | ଜଣେ ନନ୍ଦ ରାଜାଙ୍କ ସମୟରେ ପ୍ରଥମେ ଖୋଳାଯାଇଥିବା ଏକ କେନାଲକୁ ରାଜଧାନୀ ଭିତରକୁ ଆଣନ୍ତି; କର ଛାଡ଼ (କିଛି ପାଠ ଏହାକୁ 6ଷ୍ଠ ବର୍ଷରେ ରଖେ) |
| 7 | ବଜିରଘର ପରିବାରର ତାଙ୍କ ରାଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ (ପାଠ ଅନିଶ୍ଚିତ) |
| 8 | ଗୋରଧଗିରି ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ମଗଧର ରାଜଗୃହ ଉପରେ ଚାପ ପକାନ୍ତି; ଜଣେ ଯବନ (ଗ୍ରୀକ୍) ରାଜା ମଥୁରାକୁ ପଛଘୁଞ୍ଚା ଦେଇଥିବା କୁହାଯାଏ (ନାମ ଓ ପାଠ ବିବାଦିତ) |
| 10 | ଏକ 'ମହାବିଜୟ ପ୍ରାସାଦ' ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି; ଭାରତବର୍ଷ (ଉତ୍ତର ଭାରତ)କୁ ଅଭିଯାନ ପଠାନ୍ତି |
| 11 | 113 ବର୍ଷ ଧରି ଟିକି ରହିଥିବା କୁହାଯାଉଥିବା ତାମିଲ (ତ୍ରମିର) ଦେଶମାନଙ୍କ ମେଣ୍ଟ ଭାଙ୍ଗନ୍ତି |
| 12 | ବହସତିମିତ ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଉଥିବା ମଗଧର ଜଣେ ରାଜାଙ୍କୁ ନତମସ୍ତକ କରନ୍ତି; ପୂର୍ବରୁ ଜଣେ ନନ୍ଦ ରାଜା ନେଇଯାଇଥିବା "କଳିଙ୍ଗ ଜିନ" ପ୍ରତିମା ଫେରାଇ ଆଣନ୍ତି |
| 13 | କୁମାରୀ ପର୍ବତ (ଉଦୟଗିରି)ରେ ଜୈନ ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ନିର୍ମାଣ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା; ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ଏକ ପରିଷଦ |
ବ୍ରିଟାନିକା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ପାଣ୍ଡ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କ ଦାବିକୃତ ବିଜୟର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ଶେଷ ଧାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକ ଖାରବେଳଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦେଉଳ ମରାମତି କରୁଥିବା ରାଜା ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଯାହା ସୂଚାଏ ଯେ ଜୈନ ଭକ୍ତି ଅନ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ସହାୟତା ଦେବାରୁ ବାଦ ଦେଉନଥିଲା।
ଖାରବେଳ କେବେ ଶାସନ କରିଥିଲେ? ତାରିଖ ବିତର୍କ
ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖରେ କୌଣସି ସ୍ପଷ୍ଟ ତାରିଖ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଖାରବେଳଙ୍କ ସମୟ ନେଇ ଶହେ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ କାଳ ଧରି ବିତର୍କ ଚାଲିଛି।
- "ମୌର୍ଯ୍ୟ ଅବ୍ଦ" ପାଠ। 1885ରେ ଭଗୱାନ ଲାଲ ଇନ୍ଦ୍ରଜୀ ଏକ ଅଂଶକୁ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଅବ୍ଦର 165ତମ ବର୍ଷର ଉଲ୍ଲେଖ ବୋଲି ପଢ଼ି ଖାରବେଳଙ୍କୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 2ୟ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ରଖିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧିକାଂଶ ପଣ୍ଡିତ ଏହି ପାଠକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲେ; କେହି କେହି ସେହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପଢ଼ନ୍ତି, ଯେପରିକି ଏକ "ପ୍ରଧାନ" ଅବ୍ଦର ଉଲ୍ଲେଖ ବା ତାରିଖ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛିର ଉଲ୍ଲେଖ ଭାବେ।
- ନନ୍ଦ କେନାଲ। ଶିଳାଲେଖ କହେ ଯେ କେନାଲଟି କେଇ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଜଣେ ନନ୍ଦ ରାଜାଙ୍କ ସମୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା। ସଂଖ୍ୟାଟିକୁ 103 ବା 300 ବର୍ଷ ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଇଛି, ଯାହା ତାରିଖକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ନେଇଯିବ।
- ସାତକର୍ଣ୍ଣି ଓ ବହସତିମିତ। ସାତବାହନ ରାଜା ସାତକର୍ଣ୍ଣି ଓ ମଗଧ ରାଜା ବହସତିମିତ (କେବେ କେବେ ବୃହସ୍ପତିମିତ୍ର ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ)ଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିଲେ ଖାରବେଳଙ୍କ ସମୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇପାରନ୍ତା, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଚିହ୍ନଟ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
- ପ୍ରାଚୀନ ଲିପିବିଜ୍ଞାନ। ବ୍ରାହ୍ମୀ ଅକ୍ଷରର ଆକୃତି ହିଁ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରମାଣ। ଡି. ସି. ସରକାରଙ୍କ ସମେତ ଅନେକ ଅଭିଲେଖବିଦ୍ ଶିଳାଲେଖଟିକୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 1ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରଖନ୍ତି, କେହି କେହି ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ 1ମ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ବୋଲି ମାନନ୍ତି।
ଫଳାଫଳ: ବ୍ରିଟାନିକା ସମେତ ଅଧିକାଂଶ ଆଧୁନିକ ବିବରଣୀ ଖାରବେଳଙ୍କୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 1ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରଖେ, ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଣା ପୁସ୍ତକଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 2ୟ ଶତାବ୍ଦୀ କହନ୍ତି। ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆ "ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 1ମ ଶତାବ୍ଦୀ" ବ୍ୟବହାର କରେ ଏବଂ ତାରିଖଟି ବିତର୍କିତ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରେ।
ଶିଳାଲେଖଟି କିପରି ଆବିଷ୍କୃତ ଓ ପଠିତ ହେଲା?
1820 ଦଶକରେ ଏ. ଷ୍ଟର୍ଲିଂ (ଷ୍ଟିର୍ଲିଂ) ଶିଳାଲେଖଟିକୁ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆଣିଥିଲେ ଏବଂ 1825ରେ ଏହା Asiatic Researchesରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା। 1837ରେ ଜେମ୍ସ ପ୍ରିନ୍ସେପ୍ ଏକ ପାଠ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ଆଲେକ୍ଜାଣ୍ଡର କନିଂହାମ୍ ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ, ଏବଂ 1880 ଦଶକରେ ଭଗୱାନ ଲାଲ ଇନ୍ଦ୍ରଜୀ ପ୍ରଥମ ଛାଞ୍ଚ ନେଲେ। କେ. ପି. ଜୟସ୍ୱାଲ ଓ ଆର. ଡି. ବାନାର୍ଜୀଙ୍କ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସଂସ୍କରଣ Epigraphia Indicaର 20ତମ ଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା। ପଥରର ପୃଷ୍ଠ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିବାରୁ 17 ଧାଡ଼ି ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ କେଇଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଠଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏବେବି ଅନେକ ପାଠ ନେଇ ବିତର୍କ କରନ୍ତି।
ଖାରବେଳ ଓ ଉଦୟଗିରି-ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫା
ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରି ଭୁବନେଶ୍ୱରର ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ଯାଆଁଳା ପାହାଡ଼, ଯେଉଁଥିରେ ଜୈନ ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିଆରି ଅନେକ ଶୈଳଖୋଦିତ ଆଶ୍ରୟ ମହୁଫେଣା ଭଳି ଭରି ରହିଛି। ଅନେକ ଗୁମ୍ଫାର ଶିଳାଲେଖ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଖାରବେଳଙ୍କ ସମୟ ସହ ଯୋଡ଼େ। ମଞ୍ଚପୁରୀ ଗୁମ୍ଫାର ଏକ ଶିଳାଲେଖ ଜଣେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା କୁଦେପସିରିଙ୍କ ନାମ ଦିଏ, ଯିଏ ସେହି ମହାମେଘବାହନ ବଂଶର ଉପାଧି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ। ସ୍ମାରକୀଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫା ପୃଷ୍ଠା ଦେଖନ୍ତୁ।
ଖାରବେଳ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?
- ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ବିରଳ ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱର। ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖ କଳିଙ୍ଗର ଜଣେ ଶାସକଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାଚୀନ ଶିଳାଲେଖ, ଏବଂ ଏହା ତାଙ୍କ ଶାସନର ବର୍ଷୱାରୀ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଏ।
- ଅଶୋକଙ୍କ ପରର କଳିଙ୍ଗ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧର କେଇ ପିଢ଼ି ମଧ୍ୟରେ କଳିଙ୍ଗ ପୁଣି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜ୍ୟ ହୋଇଥିଲା।
- ଜୈନ ଇତିହାସ। ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ଜୈନ ଧର୍ମର ଇତିହାସ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଦଲିଲ।
- ଜନହିତକର କାର୍ଯ୍ୟ। କେନାଲ, ଜଳଭଣ୍ଡାର ଓ ରାଜଧାନୀ ମରାମତି ଉପରେ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶାର ନଗର ଜୀବନ ଓ ଜଳ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ମୂଲ୍ୟବାନ ପ୍ରମାଣ।
- ଓଡ଼ିଆ ପରିଚୟ। ଖାରବେଳ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସର ଏକ ପ୍ରତୀକ; ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଲିଖିତ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରାଚୀନତା ବିଷୟକ ଆଲୋଚନାରେ, ଓଡ଼ିଆ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାଷା ପାଇଁ ଯୁକ୍ତି ସମେତ, ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖର ବାରମ୍ବାର ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ।