ଏହି ଲେଖା ଇଂରାଜୀ ମୂଳ ଲେଖାର ଅନୁବାଦ। ଇଂରାଜୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ଢୋକରା (Dhokra), ଯାହାକୁ ଡୋକ୍ରା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଲେଖାଯାଏ, ହେଉଛି ମହମ-ଲୋପ (cire perdue) କୌଶଳ ବ୍ୟବହାର କରି ପିତଳ ଢାଳିବାର ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ପଦ୍ଧତି। ଓଡ଼ିଶା ଏବଂ ପୂର୍ବ ଓ ମଧ୍ୟ ଭାରତର ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଧାତୁ କାରିଗର ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଏହାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି। ଢୋକରା ସାମଗ୍ରୀରେ ପଶୁ ମୂର୍ତ୍ତି, ଦେବଦେବୀ, ଦୀପ, ମାପ ପାତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ନମୁନା ଉପରେ ମହମ ସୂତା ବିଛାଇବା ଦ୍ୱାରା ଏଗୁଡ଼ିକର ପୃଷ୍ଠ ଖସଖସିଆ ଓ ଦଉଡ଼ି ପରି ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଖଣ୍ଡ ନିଜସ୍ୱ ମାଟି ଛାଞ୍ଚରେ ଢଳାଯାଏ, ଯାହା ଢଳେଇ ପରେ ଭାଙ୍ଗି ଦିଆଯାଏ, ତେଣୁ କୌଣସି ଦୁଇଟି ଖଣ୍ଡ ଠିକ୍ ଏକା ପରି ନୁହେଁ।
ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିସ୍ତାର
ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ମହମ-ଲୋପ ଢଳେଇ ଅତି ପୁରୁଣା। ସିନ୍ଧୁ ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତାର ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋର ବ୍ରୋଞ୍ଜ "ନର୍ତ୍ତକୀ" ଏହାର ସବୁଠାରୁ ପରିଚିତ ପ୍ରାଚୀନ ଉଦାହରଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ବର୍ତ୍ତମାନର ଓଡ଼ିଶା, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଛତିଶଗଡ଼, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ଓ ତେଲେଙ୍ଗାନାର ଏକ ବଳୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ମହମ-ଲୋପ ପିତଳ ଢଳେଇର ଲୋକ ଓ ଆଦିବାସୀ ପରମ୍ପରାକୁ ସାଧାରଣତଃ "ଢୋକରା" ନାମ ଦିଆଯାଏ। ଗ୍ରାମୀଣ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ଓ ଘରୋଇ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ସାମଗ୍ରୀ ତିଆରି କରୁଥିବା ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ଧାତୁ କାରିଗର ପରିବାରମାନେ ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ବହନ କରିଥିଲେ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ଢୋକରା ରାଜ୍ୟର ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ହସ୍ତଶିଳ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସମବାୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ନିଗମ (ଉତ୍କଳିକା) ଢୋକରା ଢଳେଇକୁ ଏକ ଅଲଗା ଶିଳ୍ପ ବର୍ଗ ଭାବେ ବିକ୍ରି କରେ। ଓଡ଼ିଶାର ଢୋକରା ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକର ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପ୍ରାମାଣିକ ତାଲିକା ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆ ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରିନାହିଁ, ତେଣୁ ଏଠାରେ କୌଣସି ତାଲିକା ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
ଢୋକରା କିପରି ତିଆରି ହୁଏ?
ଯେଉଁଠି ବି ଢୋକରା ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ମୋଟାମୋଟି ଏକା:
- ମାଟିର ଭିତର ଅଂଶ। କାରିଗର ମାଟିରୁ ଏକ ଭିତର ଅଂଶ ଗଢ଼ି ଶୁଖାନ୍ତି। ଏହା ମୋଟାମୋଟି ସାମଗ୍ରୀର ଆକାର ଦିଏ।
- ମହମ ନମୁନା। ଏକ ମହମ ମିଶ୍ରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଏହା ମହୁମାଛି ମହମ, ଉଦ୍ଭିଦ ଝୁଣା ଓ ବାଦାମ ତେଲରେ ତିଆରି। ଏହାକୁ ପତଳା ସୂତା ଓ ପାତ ଆକାରରେ ଚାପି ଭିତର ଅଂଶ ଉପରେ ବିଛାଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୃଷ୍ଠ ଗଢ଼ାଯାଏ। ମହମ ସୂତା ଢୋକରାକୁ ଏହାର ସାଧାରଣ କୁଣ୍ଡଳୀ ଓ ବେଣୀ ପରି ରୂପ ଦିଏ।
- ଆବରଣ। ମହମ ନମୁନାକୁ ପ୍ରଥମେ ମିହି ମାଟି ଓ ପରେ ମୋଟା ମାଟିର ସ୍ତରରେ ଘୋଡ଼ାଯାଏ। ଧାତୁ ଭିତରକୁ ଯିବା ଓ ମହମ ବାହାରିବା ପାଇଁ ଏକ ନଳୀ ଛଡ଼ାଯାଏ।
- ପୋଡ଼ିବା। ଛାଞ୍ଚକୁ ଗରମ କରାଯାଏ। ମହମ ତରଳି ବାହାରିଯାଏ, ସେଥିପାଇଁ ଏହି ପଦ୍ଧତିକୁ "ମହମ-ଲୋପ" କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ନମୁନାର ଠିକ୍ ଆକାରର ଏକ ଫମ୍ପା ସ୍ଥାନ ରହିଯାଏ।
- ଢାଳିବା। ପ୍ରାୟତଃ ପୁନଃବ୍ୟବହୃତ ପୁରୁଣା ଧାତୁରୁ ତରଳାଯାଇଥିବା ତରଳ ପିତଳକୁ ଗରମ ଛାଞ୍ଚରେ ଢଳାଯାଏ।
- ଭାଙ୍ଗିବା ଓ ଶେଷ ପରିଷ୍କାର। ଥଣ୍ଡା ହେବା ପରେ ମାଟି ଭାଙ୍ଗି ଦିଆଯାଏ। ଢଳେଇକୁ ସଫା କରି ରେତିରେ ଘଷାଯାଏ ଏବଂ ବେଳେବେଳେ ପଲିସ୍ କରାଯାଏ କିମ୍ବା ପୁରାତନ ରୂପ ଦିଆଯାଏ।
ଛାଞ୍ଚ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉଥିବାରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଢୋକରା ଖଣ୍ଡ ଏକ ଏକକ, ପୁନରାବୃତ୍ତି ଅସମ୍ଭବ ଢଳେଇ।
ନକ୍ସା ଓ ରୂପ
ଢୋକରାର ବିଷୟବସ୍ତୁ ଗ୍ରାମୀଣ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନ ଏବଂ ଲୋକପ୍ରିୟ ଧର୍ମରୁ ଆସେ:
| ରୂପ | ଉଦାହରଣ |
|---|---|
| ପଶୁ | ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଷଣ୍ଢ, କଇଁଛ, ମାଛ, ମୟୂର, ପେଚା |
| ମାନବ ମୂର୍ତ୍ତି | ଢୋଲବାଦକ, ନର୍ତ୍ତକ, ଆଦିବାସୀ ଦମ୍ପତି, ଶିଶୁ ସହ ମା' |
| ଦେବଦେବୀ | ଲୋକ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଦେବଦେବୀ |
| ପୂଜା ଓ ଘରୋଇ ସାମଗ୍ରୀ | ତେଲ ଦୀପ (ଦୀପ), ମାପ ପାତ୍ର, ବାକ୍ସ, ଘଣ୍ଟି |
| ଅଳଙ୍କାର | ଲକେଟ୍, ପାଦ ଅଳଙ୍କାର, ଚୁଡ଼ି ଓ ମାଳି |
ଜିଆଇ ସ୍ଥିତି
ଓଡ଼ିଶାର ଢୋକରାର କୌଣସି ଭୌଗୋଳିକ ସୂଚକ (ଜିଆଇ) ନାହିଁ। 31 ଡିସେମ୍ବର 2025 ତାରିଖର ଜିଆଇ ରେଜିଷ୍ଟ୍ରିର ରାଜ୍ୟୱାରୀ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଜିଆଇ ତାଲିକାରେ କେବଳ ବସ୍ତର ଢୋକରା (ଛତିଶଗଡ଼), ଆଦିଲାବାଦ ଡୋକ୍ରା (ତେଲେଙ୍ଗାନା) ଓ ବେଙ୍ଗଲ ଡୋକ୍ରା (ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ) ପାଇଁ ଢୋକରା ଜିଆଇ ଅଛି। ଓଡ଼ିଶା ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ। ଓଡ଼ିଶାରେ ତିଆରି ଏକ ଢୋକରା ଖଣ୍ଡ ତଥାପି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାମାଣିକ ହୋଇପାରେ। କେବଳ ଏହାର ଜିଆଇ-ସୁରକ୍ଷିତ ନାମ ନାହିଁ।
ପଞ୍ଜୀକୃତ ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଆଇ ଟ୍ୟାଗ୍ ତାଲିକା ଦେଖନ୍ତୁ।
କାରିଗର ସମ୍ପ୍ରଦାୟ
ଢୋକରା ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାତୁ କାରିଗର ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ କାମ, ଯେଉଁମାନେ ଗାଁରୁ ଗାଁ ବୁଲୁଥିଲେ କିମ୍ବା ବଜାର ନିକଟରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ଓଡ଼ିଶା ଓ ଅନ୍ୟତ୍ର ଏହି ପରିବାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକେ ଏବେ କାରିଗର କ୍ଲଷ୍ଟର, ସ୍ୱୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ସମବାୟ ମାଧ୍ୟମରେ କାମ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ରାଜ୍ୟ ଏମ୍ପୋରିୟମ ଓ ଶିଳ୍ପ ମେଳାରେ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି। ଏହି ଶିଳ୍ପ ପୁରୁଣା ପିତଳ, ପୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ଇନ୍ଧନ ଓ ମାଟି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଧାତୁର ମୂଲ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ କାରିଗରଙ୍କ ଆୟ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ।
ପ୍ରାମାଣିକ ଢୋକରା କିପରି କିଣିବେ
- ପୃଷ୍ଠ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ। ହାତତିଆରି ଢୋକରାରେ ମୂଳ ମହମ କାମର ସୂକ୍ଷ୍ମ କୁଣ୍ଡଳୀ ଓ ସୂତା ସହ ଛୋଟ ଛୋଟ ଅନିୟମିତତା ଦେଖାଯାଏ। ମସୃଣ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାପରି ଖଣ୍ଡ ମେସିନ୍-ଢଳେଇ ନକଲ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ।
- ଓଜନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ। ନିରେଟ କିମ୍ବା ମୋଟା କାନ୍ଥ ଥିବା ପିତଳ ଢଳେଇ ଆକାର ତୁଳନାରେ ଭାରି ଲାଗେ। ଅତି ହାଲୁକା ଖଣ୍ଡ ଫମ୍ପା ମିଶ୍ରଧାତୁ କିମ୍ବା ରେଜିନ୍ ନକଲ ହୋଇପାରେ।
- କେଉଁଠି ତିଆରି ପଚାରନ୍ତୁ। ଓଡ଼ିଶା ଢୋକରାର ଜିଆଇ ନଥିବାରୁ ବିକ୍ରେତାଙ୍କୁ କାରିଗର କ୍ଲଷ୍ଟର କିମ୍ବା ସମବାୟର ନାମ କହିବାକୁ କୁହନ୍ତୁ।
- ସରକାରୀ ଦୋକାନରୁ କିଣନ୍ତୁ। ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସମବାୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ନିଗମ ଉତ୍କଳିକା (utkalikaodisha.com) ଏହାର ଶୋରୁମ ଓ ଅନଲାଇନ ଷ୍ଟୋର ମାଧ୍ୟମରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ତିଆରି ଢୋକରା ଢଳେଇ ବିକ୍ରି କରେ।
ଆପଣ ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆର ବଛା ବଛା ପ୍ରାମାଣିକ ଓଡ଼ିଶା ଉତ୍ପାଦ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିବେ।