ଏହି ଲେଖା ଇଂରାଜୀ ମୂଳ ଲେଖାର ଅନୁବାଦ। ଇଂରାଜୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ତାରକସି (Tarakasi), ବା କଟକ ରୂପା ଫିଲିଗ୍ରି, ହେଉଛି ଏକ ଶିଳ୍ପ ଯେଉଁଥିରେ ଓଡ଼ିଶାର କଟକର କାରିଗରମାନେ ରୂପାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମିହି ତାରରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ତାରକୁ ମୋଡ଼ି ଓ କୁଣ୍ଡଳୀ କରି ଜାଲି ପରି ନକ୍ସା ଗଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ଝାଳି ଗହଣା ଓ ଅଳଙ୍କାର ତିଆରି କରନ୍ତି। ନାମଟି ଦୁଇଟି ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦକୁ ଯୋଡ଼େ: ତାର ଓ କସି (ନକ୍ସା)। ମାର୍ଚ୍ଚ 2024ରେ ଏହି ଶିଳ୍ପ "କଟକ ରୂପା ତାରକସି (ସିଲଭର ଫିଲିଗ୍ରି)" ନାମରେ ଭୌଗୋଳିକ ସୂଚକ (ଜିଆଇ) ଭାବେ ପଞ୍ଜୀକୃତ ହେଲା। ରୂପା ଅର୍ଥ silver।
ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଇତିହାସ
ଫିଲିଗ୍ରି, ଅର୍ଥାତ୍ ମିହି ଧାତୁ ତାରରେ ତିଆରି ଅଳଙ୍କାର, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ତିଆରି ହୋଇଆସୁଛି। ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହା ସର୍ବୋପରି କଟକ ସହ ଜଡ଼ିତ। କଟକ ରାଜ୍ୟର ପୂର୍ବତନ ରାଜଧାନୀ ଏବଂ ମହାନଦୀ ବଦ୍ୱୀପରେ ବାଣିଜ୍ୟର ଏକ ଐତିହାସିକ କେନ୍ଦ୍ର।
କଟକରେ ଏହି ଶିଳ୍ପର ସଠିକ୍ ବୟସ ଅନିଶ୍ଚିତ। ଜିଆଇ ପ୍ରଦାନ ସମୟରେ ରିପୋର୍ଟ ହୋଇଥିଲା ଯେ ଆବେଦନକାରୀମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ସହ ଶିଳ୍ପର ସମ୍ପର୍କକୁ 13ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ। କିଛି ଲୋକପ୍ରିୟ ଉତ୍ସ ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ "500 ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୁରୁଣା" ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଫିଲିଗ୍ରି ପୁରୁଣା ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା। ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ମତ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ସମାଧାନ କରୁଥିବା କୌଣସି ତାରିଖଯୁକ୍ତ ପ୍ରାଥମିକ ଅଭିଲେଖ ପାଇନାହିଁ।
ତାରକସି କିପରି ତିଆରି ହୁଏ?
କାରିଗର ଓ ଶିଳ୍ପ ଲେଖକମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ କଟକ ଫିଲିଗ୍ରିର ମୌଳିକ ପଦକ୍ଷେପ ହେଲା:
- ତରଳାଇବା ଓ ଟାଣିବା। ରୂପାକୁ ତରଳାଇ ଛଡ଼ ଆକାରରେ ଢଳାଯାଏ। ଛଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମଶଃ ଛୋଟ ଛିଦ୍ର ଦେଇ ଟଣାଯାଏ, କିମ୍ବା ଗଡ଼ାଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅତି ମିହି ତାର ତିଆରି ହୁଏ। ଏହି ପଦକ୍ଷେପ ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହାତରେ କରାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ଏବେ ପ୍ରାୟତଃ ସରଳ ମେସିନର ସାହାଯ୍ୟ ନିଆଯାଏ।
- ଢାଞ୍ଚା ତିଆରି। ଏକ ମୋଟା ରୂପା ତାରକୁ ବଙ୍କାଇ ନକ୍ସାର ବାହ୍ୟରେଖା ଗଢ଼ାଯାଏ, ଯେପରିକି ଫୁଲ, ପତ୍ର କିମ୍ବା ମୟୂର।
- ଭରିବା। ମିହି ତାରକୁ ମୋଡ଼ି, କୁଣ୍ଡଳୀ କରି ଢାଞ୍ଚା ଭିତରେ ଚାପି ସୂକ୍ଷ୍ମ ନକ୍ସାରେ ଭରାଯାଏ। ଏହା ସବୁଠାରୁ ଦକ୍ଷତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମୟସାପେକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟ, ଯାହା ଆଙ୍ଗୁଠି, ଚିମୁଟା ଓ ଛୋଟ ଯନ୍ତ୍ରରେ କରାଯାଏ।
- ଝାଳିବା। ଖଣ୍ଡଟି ଉପରେ ଝାଳ ଗୁଣ୍ଡ ଓ ସୋହାଗା ପରି ଏକ ଫ୍ଲକ୍ସ ଛିଞ୍ଚି ଛୋଟ ନିଆଁରେ ଗରମ କରାଯାଏ। ଏହା ନକ୍ସା ନ ତରଳାଇ ତାରଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼ିଦିଏ।
- ଶେଷ ପରିଷ୍କାର। ଖଣ୍ଡଟିକୁ ସଫା କରି ପଲିସ୍ କରାଯାଏ। ଶିଳ୍ପ ଲେଖକମାନେ ଦାନାଦାର କାମ (granulation) ଓ ଧଳା ତୁଷାର ପରି "ସ୍ନୋ" ଫିନିସ୍ ଭଳି ଶେଷ କୌଶଳ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
ଉତ୍ପାଦ ଓ ନକ୍ସା
କଟକ ତାରକସି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ:
- ଗହଣା ପାଇଁ, ଯେପରିକି କାନଫୁଲ, ହାର, ଚୁଡ଼ି, ପାଦ ଅଳଙ୍କାର, ବ୍ରୋଚ୍ ଓ କେଶ ଅଳଙ୍କାର
- ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର, ଅର୍ଥାତ୍ ଓଡ଼ିଶୀ ନର୍ତ୍ତକୀମାନେ ପିନ୍ଧୁଥିବା ରୂପା ଗହଣା
- ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଜସଜ୍ଜା ସାମଗ୍ରୀ, ଯେଉଁଥିରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ମନ୍ଦିର, ରଥ ଓ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ
- ଦୁର୍ଗାପୂଜା ସାଜସଜ୍ଜା। କଟକର ଦୁର୍ଗାପୂଜା ମଣ୍ଡପଗୁଡ଼ିକ ରୂପା ତାରକସିର ପୃଷ୍ଠପଟ (ମେଢ଼) ଓ ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ତିଆରି ଅଳଙ୍କାର ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ
ସାଧାରଣ ନକ୍ସାରେ ଫୁଲ ଓ ଲତା, ମୟୂର ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀ, କୋଣାର୍କ ଚକ ଏବଂ ମନ୍ଦିର ଆକୃତି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଜିଆଇ ସ୍ଥିତି
ଜିଆଇ ରେଜିଷ୍ଟ୍ରିର ରାଜ୍ୟୱାରୀ ତାଲିକା ଅନୁସାରେ, "କଟକ ରୂପା ତାରକସି (ସିଲଭର ଫିଲିଗ୍ରି)" ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଜିଆଇ। ଏହାର ଆବେଦନ ସଂଖ୍ୟା 767, ଏବଂ ଆବେଦନ 1 ଜୁଲାଇ 2021ରେ ଦାଖଲ ହୋଇଥିଲା। ମାର୍ଚ୍ଚ 2024ର ସମ୍ବାଦ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁସାରେ ଆବେଦନକାରୀ ଥିଲା ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସମବାୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ନିଗମ (ଉତ୍କଳିକା)। ସେତେବେଳର କିଛି ରିପୋର୍ଟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲା ଯେ କଟକରେ ତିଆରି ହେଉଥିବା ସୁନା ଫିଲିଗ୍ରି (ସୁନା ତାରକସି) ଏହି ପଞ୍ଜୀକରଣର ଅଂଶ ନୁହେଁ।
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଆଇ ଟ୍ୟାଗ୍ ତାଲିକା ଦେଖନ୍ତୁ।
କାରିଗର ସମ୍ପ୍ରଦାୟ
ତାରକସି କଟକର ପୁରୁଣା ପଡ଼ାଗୁଡ଼ିକରେ ଛୋଟ ପାରିବାରିକ କର୍ମଶାଳାରେ ତିଆରି ହୁଏ। ଦକ୍ଷତା ଓସ୍ତାଦ କାରିଗରଙ୍କଠାରୁ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀଙ୍କୁ ଯାଏ। ବର୍ଷସାରା ଗହଣା ଓ ଉପହାର ସାମଗ୍ରୀର ଚାହିଦା ସହ, ପ୍ରତି ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଋତୁରେ ମଣ୍ଡପ ସାଜସଜ୍ଜାର କାମ ଆସେ। ଜିଆଇ ପଞ୍ଜୀକରଣର ଗୋଟିଏ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା "କଟକ ରୂପା ତାରକସି" ନାମକୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ତିଆରି ହୋଇ କଟକ କାମ ଭାବେ ବିକ୍ରି ହେଉଥିବା ଫିଲିଗ୍ରିରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା।
ପ୍ରାମାଣିକ ତାରକସି କିପରି କିଣିବେ
- ଧ୍ୟାନରେ ଦେଖନ୍ତୁ। ହାତତିଆରି ଫିଲିଗ୍ରିରେ ପୁନରାବୃତ୍ତ ଏକକଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସାମାନ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଥାଏ, ଏବଂ ଆତସ କାଚରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଝାଳ ବିନ୍ଦୁ ଦେଖାଯାଏ। ଢଳା କିମ୍ବା ଛାପା ନକଲ ଅତ୍ୟଧିକ ଏକାପରି ଦେଖାଯାଏ।
- ଶୁଦ୍ଧତା ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତୁ। ବିକ୍ରେତାଙ୍କୁ ବିଲରେ ରୂପାର ଶୁଦ୍ଧତା ଲେଖିବାକୁ କୁହନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠି BIS ହଲମାର୍କ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ।
- ଓଜନ ଓ ଦାମ ଉପରେ ନଜର ରଖନ୍ତୁ। ଅତି ହାଲୁକା, ଅତି ଶସ୍ତା "ରୂପା ଫିଲିଗ୍ରି" ସାଧାରଣ ଧାତୁ ଉପରେ ପ୍ଲେଟିଂ ହୋଇପାରେ।
- ସରକାରୀ ଉତ୍ସରୁ କିଣନ୍ତୁ। ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସମବାୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ନିଗମ ଉତ୍କଳିକା (utkalikaodisha.com) ହେଉଛି ଜିଆଇ ଆବେଦନକାରୀ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଶୋରୁମ ଚଳାଏ। କଟକରେ, ଠିକ୍ ଇନଭଏସ୍ ଦେଉଥିବା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କର୍ମଶାଳାରୁ କିଣନ୍ତୁ।
ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆ ମଧ୍ୟ ବଛା ବଛା ପ୍ରାମାଣିକ ଓଡ଼ିଶା ଉତ୍ପାଦର ଏକ ଛୋଟ ସଂଗ୍ରହ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରେ।