ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି (Makar Sankranti) ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବ ଯାହା ପ୍ରତିବର୍ଷ ପୌଷ ମାସରେ (ଜାନୁଆରୀ ୧୪-୧୫) ପାଳିତ ହୁଏ। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମକର ରାଶିରେ ପ୍ରବେଶକୁ ସୂଚାଏ ଏବଂ ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ଏହାକୁ ଉତ୍ତରାୟଣ (ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତରମୁଖୀ ଗତି)ର ଆରମ୍ଭ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି କେବେ ପାଳନ ହୁଏ?
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ହେଉଛି ଏକ ସୌର ପର୍ବ ଯାହା ଗ୍ରେଗୋରୀୟ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ୧୪ କିମ୍ବା ୧୫ ଜାନୁଆରୀରେ ପଡ଼େ। ଚାନ୍ଦ୍ର ପଞ୍ଜିକା ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ପର୍ବମାନଙ୍କ ପରି ନୁହେଁ, ଏହା ଏକ ସୌର ପର୍ବ, ତେଣୁ ଏହାର ତାରିଖ ପ୍ରାୟ ସ୍ଥିର ଥାଏ।
| ବର୍ଷ | ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ତାରିଖ |
|---|---|
| ୨୦୨୬ | ୧୪ ଜାନୁଆରୀ |
| ୨୦୨୭ | ୧୪ ବା ୧୫ ଜାନୁଆରୀ (ଓଡ଼ିଆ ପାଞ୍ଜି ଦେଖନ୍ତୁ) |
| ୨୦୨୮ | ୧୫ ଜାନୁଆରୀ (ଓଡ଼ିଆ ପାଞ୍ଜି ଦେଖନ୍ତୁ) |
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରାଶି ପରିବର୍ତ୍ତନର ସଠିକ୍ ସମୟ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ପାଞ୍ଜିରେ ତାରିଖ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଆଗପଛ ହୋଇପାରେ।
ଏହି ପର୍ବର ମହତ୍ୱ
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ବିଭିନ୍ନ କାରଣରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ:
ଖଗୋଳୀୟ ମହତ୍ୱ
- ଉତ୍ତରାୟଣ ଆରମ୍ଭ — ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତରମୁଖୀ ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭ ବୋଲି ଧରାଯାଏ
- ଦିନ ବୃଦ୍ଧି — ଦିନ ବଡ଼ ହେଉଥାଏ; ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ଏହା ପ୍ରାୟ ୨୧ ଡିସେମ୍ବରର ଶୀତ ଅୟନାନ୍ତ (winter solstice)ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇସାରିଥାଏ। ଅୟନଚଳନ (precession) ଯୋଗୁଁ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଏହି ଦୁଇ ତାରିଖ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନ ବଢ଼ିଛି
- ଶୀତର ଅନ୍ତ — ତୀବ୍ର ଶୀତ ସରିଯାଏ
ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ୱ
- ପୁଣ୍ୟ କାଳ — ଦାନ, ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜାର ଶୁଭ ସମୟ
- ଋଷି ଭୀଷ୍ମ — ମହାଭାରତରେ ଭୀଷ୍ମ ଏହି ଦିନ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ
- ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦିବସ — ଉତ୍ତରାୟଣ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ
କୃଷି ମହତ୍ୱ
- ଫସଲ କାଟିବା — ନୂଆ ଧାନ କାଟି ସାରିଯାଏ
- ନୂଆ ଚାଉଳ — ନବାନ୍ନ ଉତ୍ସବ ଭାବେ ପାଳିତ
- କୃଷକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ — ଭଲ ଫସଲ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା
"ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ହେଉଛି ନୂଆ ଆଶା, ନୂଆ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ନୂଆ ଆରମ୍ଭର ପ୍ରତୀକ।"
ଓଡ଼ିଶାରେ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ପାଳନ
ଓଡ଼ିଶାରେ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ବହୁ ଧୁମଧାମରେ ପାଳନ ହୁଏ। ଏହା ବିଶେଷ ଭାବେ "ମକର" ବା "ମକର ମେଳା" ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା।
ପ୍ରମୁଖ ରୀତିନୀତି
ସକାଳେ ସ୍ନାନ
- ନଦୀ ସ୍ନାନ — ମହାନଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନଙ୍କରେ ସ୍ନାନ
- ସରୋବର ସ୍ନାନ — ଚିଲିକାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳମାନଙ୍କରେ ସ୍ନାନ
- ତୀଳ ତେଲ ମାଲିଶ — ଶରୀରରେ ତୀଳ ତେଲ ମାଲିଶ କରି ସ୍ନାନ
ପୂଜା ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନା
- ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା — ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦାନ
- ଘର ପୂଜା — ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା
- ତୁଳସୀ ପୂଜା — ତୁଳସୀ ଚେଇଁରେ ଦୀପ ଜଳାଇବା
ଦାନ
- ତୀଳ ଦାନ — ତୀଳ ଯୋଡ଼ା ପଦାର୍ଥ ଦାନ
- ଗୁଡ଼ ଦାନ — ମିଠା ଜିନିଷ ଦାନ
- ବସ୍ତ୍ର ଦାନ — ନୂଆ କପଡ଼ା ଦାନ
- ଗୋ ଦାନ — ଗାଈ ଦାନ (ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ)
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତିର ପିଠା ଓ ପକ୍ୱାନ୍ନ
ଓଡ଼ିଶାରେ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ପିଠା ସହ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ଏହି ସମୟରେ ଘରେ ଘରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପିଠା ତିଆରି ହୁଏ।
ପ୍ରମୁଖ ପିଠା
| ପିଠା ନାମ | ବର୍ଣ୍ଣନା | ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ |
|---|---|---|
| ଚକୁଳି ପିଠା | ପତଳା, ଗୋଲାକାର ପିଠା | ଚାଉଳ ଓ ବିରି ବଟା |
| ମଣ୍ଡା ପିଠା | ଭାପରେ ରନ୍ଧା ପିଠା | ଚାଉଳ ମଇଦା, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଡ଼ |
| କାକରା ପିଠା | ମିଠା ପୁର ଭରା ଭଜା ପିଠା | ଅଟା, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଡ଼ |
| ଏନ୍ଦୁରୀ ପିଠା | ହଳଦୀ ପତ୍ରରେ ଭାପା | ଚାଉଳ, ବିରି ଡ଼ାଲି, ନଡ଼ିଆ |
| ଅରିସା ପିଠା | ମିଠା, ଗାଢ଼ ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗ | ଚାଉଳ ମଇଦା, ଗୁଡ଼, ଘିଅ |
| ପୋଡ଼ପିଠା | ପୋଡ଼ା ନଡ଼ିଆ ପୁର | ଚାଉଳ ମଇଦା, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଡ଼ |
| ଚିତୌ ପିଠା | ସଫେଦ, ନରମ ପିଠା | ଉସୁନା ଚାଉଳ |
ଅନ୍ୟ ପକ୍ୱାନ୍ନ
- ମକର ଚୌଳା — ନୂଆ ଅମଳ ହୋଇଥିବା କଞ୍ଚା (ନ ରନ୍ଧା) ଚାଉଳ ସହ କଦଳୀ, ନଡ଼ିଆ, ଗୁଡ଼, ରାଶି, କ୍ଷୀର ଆଦି ମିଶାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ
- ତୀଳ ଲଡ୍ଡୁ — ତୀଳ ଓ ଗୁଡ଼ରେ ତିଆରି ଲଡ୍ଡୁ
- ମୁଗ ଲଡ୍ଡୁ — ମୁଗ ଡ଼ାଲି ଲଡ୍ଡୁ
- ଖିରି — କ୍ଷୀର ଓ ଚାଉଳର ମିଠା
- ଛେନା ଝିଲ୍ଲି — ଛେନା ମିଠା
ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମକର ମେଳା
ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଉପଲକ୍ଷେ ବଡ଼ ବଡ଼ ମେଳା ବସେ।
ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ମେଳା, କୋଣାର୍କ (ମାଘ ସପ୍ତମୀରେ)
କୋଣାର୍କର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପର୍ବ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତିର କିଛି ସପ୍ତାହ ପରେ ମାଘ ସପ୍ତମୀ (ଜାନୁଆରୀ–ଫେବୃଆରୀ) ଦିନ ପାଳିତ ହୁଏ।
- ସ୍ଥାନ: ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ବେଳାଭୂମି, କୋଣାର୍କ, ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା
- ବିଶେଷତା: ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନ
- କିମ୍ବଦନ୍ତୀ: ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶାମ୍ବ ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପାସନା କରି କୁଷ୍ଠରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ
- ଭକ୍ତ ସଂଖ୍ୟା: ହଜାର ହଜାର
ଭକ୍ତମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।
ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର, ପୁରୀ
- ବିଶେଷ ପୂଜା — ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୀତି, ଏବଂ ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ମକର ଚୌଳା ଭୋଗ
ଅନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମେଳା
- ମକର ମେଳା — ଧବଳେଶ୍ୱର, କଟକ
- ମକର ମେଳା — ହାଟକେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ଅତ୍ରି, ଖୋର୍ଦ୍ଧା
- ମକର ମେଳା — ମକରମୁନି ମନ୍ଦିର, ବାଲେଶ୍ୱର
ଘୁଡ଼ି ଉଡ଼ାଇବା ପରମ୍ପରା
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ଘୁଡ଼ି ଉଡ଼ାଇବା ଏକ ଲୋକପ୍ରିୟ ପରମ୍ପରା। ଓଡ଼ିଶାର ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଘୁଡ଼ି ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଆୟୋଜିତ ହୁଏ।
ଘୁଡ଼ି ଉଡ଼ାଇବାର ମହତ୍ୱ
- ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହ — ପରିବାର ଏକତ୍ର ହୋଇ ଘୁଡ଼ି ଉଡ଼ାନ୍ତି
- ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଗ୍ରହଣ — ସକାଳର ସୁର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଶରୀର ପାଇଁ ଲାଭଦାୟକ
- ସାମାଜିକ ମିଳନ — ପଡ଼ୋଶୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ମିଳନ
ସାଂସ୍କୃତିକ ମହତ୍ୱ
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତି ସହ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ:
ପରିବାରିକ ମିଳନ
- ବିବାହିତ ମହିଳାଙ୍କ ଆଗମନ — ପିତୃଗୃହକୁ ଆସନ୍ତି
- ପିଠା ବିତରଣ — ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ ପିଠା ଦିଆଯାଏ
- ଆଶୀର୍ବାଦ — ବଡ଼ଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନିଆଯାଏ
ଲୋକ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଉପଲକ୍ଷେ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକ ଗୀତ ଗାଇଯାଏ, ଏବଂ ଅଞ୍ଚଳ ଅନୁସାରେ ଗୀତଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ।
ନବାନ୍ନ ପାଳନ
କୃଷକ ପରିବାରମାନେ ନୂଆ ଫସଲ ପାଇଁ କୃତଜ୍ଞତା ଜ୍ଞାପନ କରନ୍ତି।
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ
ପରିବାର ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସାଧାରଣତଃ ଦିନଟି ତୀଳ ତେଲ ମାଲିଶ ଓ ଭୋର ସ୍ନାନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ତା'ପରେ ଉଦୀୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପୂଜା ଓ ଦାନ, ମକର ଚୌଳା, ପିଠା ଓ ବିଶେଷ ଭୋଜନ, ଏବଂ ପରେ ଘୁଡ଼ି ଉଡ଼ାଇବା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ହୁଏ।
ଆଧୁନିକ ପାଳନ
ଆଜିକାଲି ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି:
- ସାମାଜିକ ମାଧ୍ୟମ — #ମକରସଂକ୍ରାନ୍ତି ଟ୍ରେଣ୍ଡିଂ
- ଅନଲାଇନ ଶୁଭେଚ୍ଛା — ଡ଼ିଜିଟାଲ କାର୍ଡ଼ ପଠାଇବା
- ପ୍ରବାସୀ ଓଡ଼ିଆ — ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପାଳନ
- ପିଠା ମେଳା — ସହରମାନଙ୍କରେ ପିଠା ପ୍ରଦର୍ଶନୀ
ଓଡ଼ିଆ ଶୁଭେଚ୍ଛା
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଅବସରରେ ଏହି ଶୁଭେଚ୍ଛା ବାଣୀ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ:
- "ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଶୁଭେଚ୍ଛା!"
- "ମକର ମେଳାର ଶୁଭକାମନା!"
ସାରାଂଶ
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ସାଂସ୍କୃତିକ ପର୍ବ ଯାହା:
- ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ
- ନୂଆ ଫସଲର ଉତ୍ସବ
- ପିଠା ଓ ମିଠା ପାକ-ପ୍ରଣାଳୀର ପ୍ରଦର୍ଶିନୀ
- ପରିବାର ଓ ସମାଜର ମିଳନ ଅବସର
ଏହି ପର୍ବ ଓଡ଼ିଶାର ପରମ୍ପରା, ଧର୍ମ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟ।
ସମ୍ପର୍କିତ: ନୂଆଖାଇ • ରଜ ପର୍ବ • ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତି
