ଏହି ଲେଖା ଇଂରାଜୀ ମୂଳ ଲେଖାର ଅନୁବାଦ। ଇଂରାଜୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ମହାପ୍ରସାଦ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ପବିତ୍ର ଅନ୍ନ। ଏହା ପ୍ରତିଦିନ ମନ୍ଦିର ରୋଷଘରେ କାଠ ଚୁଲିରେ ମାଟି ହାଣ୍ଡିରେ ରନ୍ଧାଯାଏ, ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ତାପରେ ଭକ୍ତମାନେ ଏକାଠି ସେବନ କରନ୍ତି — ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାବେ ମନ୍ଦିରର ଖୋଲା ଖାଦ୍ୟ ବଜାର ଆନନ୍ଦ ବଜାରରେ। ଅନେକ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ପାଇଁ ଜାତି ବା ସ୍ଥିତି ନିର୍ବିଶେଷରେ ଏକାଠି ମହାପ୍ରସାଦ ସେବନ କରିବା ପୁରୀ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ସେତିକି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଅଂଶ, ଯେତିକି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନିଜେ।
ମହାପ୍ରସାଦର ଅର୍ଥ କ'ଣ?
ପ୍ରସାଦର ଅର୍ଥ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହୋଇ ଆଶୀର୍ବାଦ ଭାବେ ଫେରିଆସିଥିବା ଅନ୍ନ; ମହାର ଅର୍ଥ ମହାନ୍। ଜଗନ୍ନାଥ ପରମ୍ପରାରେ, ମନ୍ଦିର ରୋଷଘରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅନ୍ନ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଏବଂ ତାପରେ ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ମନ୍ଦିର ପରିସର ଭିତରେ ଥିବା ଦେବୀ ବିମଳାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହେବା ପରେ ମହାପ୍ରସାଦ ହୁଏ।
ପ୍ରତିଦିନର ଓଡ଼ିଆରେ ରନ୍ଧା ମହାପ୍ରସାଦକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଅବଢ଼ା କୁହାଯାଏ, ବିଶେଷ କରି ଆନନ୍ଦ ବଜାରରେ କିଣାଯାଉଥିବା ଅନ୍ନ ଆଧାରିତ ଭୋଜନକୁ।
ମନ୍ଦିର ରୋଷଘର
ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ରୋଷେଇଶାଳା, ଯାହା ରୋଷଘର ନାମରେ ପରିଚିତ, ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ଭାରତର ବୃହତ୍ତମ ମନ୍ଦିର ରୋଷେଇଶାଳାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ମନ୍ଦିର ସୁଆରମାନେ ଓ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମ ଅନୁସାରେ ରୋଷଘରର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
- ମାଟି ହାଣ୍ଡି ଓ କାଠ ଚୁଲି। ମହାପ୍ରସାଦ କେବଳ ନୂଆ ମାଟି ହାଣ୍ଡିରେ କାଠ ଜଳା ଚୁଲିରେ ରନ୍ଧାଯାଏ। ଗ୍ୟାସ୍ ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ନାହିଁ।
- ଉପରକୁ ଉପର ହାଣ୍ଡି। ଗୋଟିଏ ଚୁଲି ଉପରେ ଅନେକ ମାଟି ହାଣ୍ଡି ଗୋଟିଏ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ରଖାଯାଏ। ଇଟିଭି ଭାରତ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତି ଚୁଲିରେ ନଅଟି ହାଣ୍ଡି। ଏକ ଲୋକପ୍ରିୟ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ ସବୁଠାରୁ ଉପର ହାଣ୍ଡି ପ୍ରଥମେ ସିଝେ। ଏହାକୁ ଯାଞ୍ଚିତ ତଥ୍ୟ ନୁହେଁ, ମନ୍ଦିରର ଜନଶ୍ରୁତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
- ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ସୁଆର। ଅନ୍ନ ମହାସୁଆରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସୁଆର ନାମକ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ମନ୍ଦିର ରୋଷେୟାମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। 2015ରେ ସୁଆରମାନଙ୍କ ସଂଘ IANSକୁ କହିଥିଲା ଯେ ସେଠାରେ 600ରୁ 700 ସୁଆର କାମ କରନ୍ତି।
- କଠୋର ନିୟମ। ଅନ୍ନ ନିରାମିଷ ଏବଂ ପିଆଜ ବା ରସୁଣ ବିନା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ। ଅର୍ପଣ ପୂର୍ବରୁ ସୁଆରମାନେ ଏହାକୁ ଚାଖନ୍ତି ନାହିଁ।
ରୋଷଘରର ଆକାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସଂଖ୍ୟା ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଭିନ୍ନ। ପ୍ରକାଶିତ ଚୁଲି ସଂଖ୍ୟା କିଛି ଶହରୁ 700ରୁ ଅଧିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ଦୈନିକ ଭୋଜନକାରୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସାଧାରଣ ଦିନରେ ପ୍ରାୟ 20,000ରୁ ପ୍ରାୟ ଏକ ଲକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏହି କାରଣରୁ ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆ ଗୋଟିଏ ସଂଖ୍ୟା ଦିଏ ନାହିଁ। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଦେବୀ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ନିଜେ ରନ୍ଧନର ତଦାରଖ କରନ୍ତି।
କୋଠ ଭୋଗ, ବଲ୍ଲଭ ଓ ଦୈନିକ ଭୋଗ
ମନ୍ଦିରରେ ଦିନକୁ ଅନେକ ଥର ଦେବତାଙ୍କୁ ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଭୋଗ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ଗୋଳମାଳ ହୋଇଯାଏ।
| ଶବ୍ଦ | ଏହା କ'ଣ ବୁଝାଏ |
|---|---|
| ଗୋପାଳ ବଲ୍ଲଭ ଭୋଗ | ସକାଳର ପ୍ରଥମ ଭୋଗ। ଏହା ଏକ ହାଲୁକା, ଅରନ୍ଧା ଭୋଗ, ଯେଉଁଥିରେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଖଇ, କଦଳୀ, ଦହି ଓ ନଡ଼ିଆ ଭଳି ଦ୍ରବ୍ୟ ଥାଏ। |
| ସକାଳ ଧୂପ (କୋଠ ଭୋଗ / ରାଜ ଭୋଗ) | ଦିନର ପ୍ରଥମ ରନ୍ଧା ଭୋଗ, ଯାହା ପ୍ରାୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଅର୍ପିତ ହୁଏ। ମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ ଏହାକୁ କୋଠ ଭୋଗ ବା ରାଜ ଭୋଗ ମଧ୍ୟ କହେ। ଏଥିରେ ଖେଚୁଡ଼ି, କାନିକା (ମିଠା ଘିଅ ଅନ୍ନ), ଶାଗ, ପୁଳି ଓ ଏଣ୍ଡୁରି ଭଳି ଖାଦ୍ୟ ଥାଏ। |
| ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ବଡ଼ ସିଂହାର ଧୂପ | ମନ୍ଦିରର ଦୈନିକ ସୂଚୀରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ରାତ୍ରି ଭୋଗ। |
| ସଙ୍କୁଡ଼ି ମହାପ୍ରସାଦ | ରନ୍ଧା ଦ୍ରବ୍ୟ: ସାଦା ଅନ୍ନ, ଘିଅ ଅନ୍ନ, ମିଶା ଅନ୍ନ, ଡାଲି, ମିଶା ପରିବା ତରକାରୀ, ଶାଗ ଓ ଜାଉ ଭଳି ଖାଦ୍ୟ। |
| ଶୁଖିଲା ମହାପ୍ରସାଦ | ଶୁଖିଲା ଦ୍ରବ୍ୟ, ଯେପରି ଖଜା, ଗଜା ଓ ଅନ୍ୟ ମିଠା। ଏଗୁଡ଼ିକ ଭଲ ରହେ ଓ ଘରକୁ ନିଆଯାଏ। |
ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହାର ସରକାରୀ ବୁକିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସକାଳ ଧୂପ (କୋଠ ଭୋଗ) ପ୍ରାୟୋଜନ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛି। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବିବରଣୀ ପାଇଁ ମନ୍ଦିର ୱେବସାଇଟ୍ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ।
ଛପନ ଭୋଗ କ'ଣ?
ଛପନ ଭୋଗ (ଛପନ ଅର୍ଥ ଛପନ) ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ 56 ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବାର ପରମ୍ପରାକୁ ବୁଝାଏ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଲିକା ସରକାରୀ ଭାବେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରକାଶିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଗାଇଡ୍ ଓ ୱେବସାଇଟ୍ମାନଙ୍କ ପ୍ରକାଶିତ ତାଲିକାରେ ନାମ ଓ ବର୍ଗୀକରଣ ଭିନ୍ନ। ସାଧାରଣତଃ କୁହାଯାଏ ଯେ 56ଟି ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ନ ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ (ଅନ୍ନ, କାନିକା, ଖେଚୁଡ଼ି), ଡାଲି, ବେସର ଓ ମହୁର ଭଳି ପରିବା ତରକାରୀ, ଶାଗ, ପିଠା ଏବଂ ଖଜା, ଜଗନ୍ନାଥ ବଲ୍ଲଭ ଓ କାକରା ଭଳି ମିଠା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। କିଛି ଲେଖକ ସଠିକ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପ୍ରଣାଳୀକୁ ମନ୍ଦିର ସୁଆରମାନଙ୍କର ଏକ ଗୋପନୀୟ ପରମ୍ପରା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
ମହାପ୍ରସାଦର ସାଧାରଣ ଖାଦ୍ୟ
| ଖାଦ୍ୟ | ବିବରଣୀ |
|---|---|
| ଅନ୍ନ / ସାଦା ଅନ୍ନ | ସାଦା ଭାତ |
| କାନିକା | ମିଠା ଘିଅ ଅନ୍ନ |
| ଖେଚୁଡ଼ି | ଚାଉଳ ଓ ଡାଲି ଏକାଠି ରନ୍ଧା, ବେଳେବେଳେ ଘିଅ ଓ ଅଦା ସହିତ |
| ଡାଲି | ପରିବା ସହିତ ମିଠା ଡାଲି |
| ବେସର | ସୋରିଷ ବଟାରେ ମିଶା ପରିବା |
| ମହୁର | ଏକ ମିଶା ପରିବା ତରକାରୀ |
| ଶାଗ | ଭଜା ପତ୍ର ଶାଗ |
| ଖିରି | ଚାଉଳ ଖିରି |
| ଖଜା, ଗଜା, କାକରା | ଶୁଖିଲା ଓ ଭଜା ମିଠା (ଶୁଖିଲା) |
ପିଆଜ ଓ ରସୁଣ ବ୍ୟତୀତ, ଖବର ଅନୁସାରେ ମନ୍ଦିର ରୋଷଘର ଏହାର ପୁରୁଣା ପରମ୍ପରା ପାଇଁ ବିଦେଶୀ ବୋଲି ବିବେଚିତ ଅନେକ ପରିବା, ଯେପରି ଆଳୁ, ବ୍ୟବହାର କରେ ନାହିଁ। ବାଦ୍ ଦିଆଯାଉଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟର ପ୍ରକାଶିତ ତାଲିକା ଭିନ୍ନ, ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
ଆନନ୍ଦ ବଜାର: ମହାପ୍ରସାଦ ସେବନ
ଆନନ୍ଦ ବଜାର ("ଆନନ୍ଦର ବଜାର") ହେଉଛି ମନ୍ଦିର ପରିସର ଭିତରେ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର (ସିଂହଦ୍ୱାର)ର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ ଥିବା ଖୋଲା ଖାଦ୍ୟ ବଜାର। ଏଠାରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ମାଟି ହାଣ୍ଡିରେ ରନ୍ଧା ମହାପ୍ରସାଦ ବିକ୍ରି କରାଯାଏ। ଲୋକମାନେ ଚଟାଣରେ ବସି ଏକାଠି ଖାଆନ୍ତି, ପ୍ରାୟତଃ ଶାଳପତ୍ର ଖଲିରେ। ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଏହି ସାମୂହିକ ଭୋଜନ ଜାତି ଓ ସ୍ଥିତିର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲୋପ କରେ ବୋଲି ବିବେଚିତ; IANS ହଜାର ହଜାର ଲୋକଙ୍କୁ "ଜାତି, ଧର୍ମ ବା ସ୍ଥିତି ନିର୍ବିଶେଷରେ" ପାଖାପାଖି ବସି ଖାଉଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲା।
ନିର୍ମାଲ୍ୟ (କୈବଲ୍ୟ)
ନିର୍ମାଲ୍ୟ, ଯାହାକୁ କୈବଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ହେଉଛି ଖରାରେ ଶୁଖାଯାଇଥିବା ମହାପ୍ରସାଦ ଅନ୍ନ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଭାବେ ଏହାକୁ ଛୋଟ ପ୍ୟାକେଟରେ ଘରକୁ ନିଅନ୍ତି। ଏହା ଘରୋଇ ନୀତିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଏବଂ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ମୁମୂର୍ଷୁ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମୁହଁରେ କିଛି ଦାନା ଦିଆଯାଏ।
ମହାପ୍ରସାଦ କେବେ ସେବନ କରାଯାଏ?
ବର୍ଷର ପ୍ରତିଦିନ ମହାପ୍ରସାଦ ରନ୍ଧା ଓ ଅର୍ପିତ ହୁଏ। ମନ୍ଦିରର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ, ବିଶେଷ କରି ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଚାହିଦା ସର୍ବାଧିକ ହୁଏ। ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରରେ ରହନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ବିଶେଷ ଭୋଗ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଫେରନ୍ତା ଯାତ୍ରାରେ ମାଉସୀମା ମନ୍ଦିରରେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଅର୍ପିତ ପୋଡ଼ପିଠା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ପରିବାରମାନେ ବିବାହ, ବ୍ରତଘର ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମହାପ୍ରସାଦ କିଣନ୍ତି।
ପୁରୀରେ ମହାପ୍ରସାଦ କିପରି ପାଇବେ
- ମନ୍ଦିର ଭିତରେ: ହିନ୍ଦୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ବଜାର। ଅଣହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କୁ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଭିତରକୁ ଅନୁମତି ନାହିଁ।
- ଶୁଖିଲା ମିଠା: ଖଜା ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଖିଲା ଦ୍ରବ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ଓ ଚାରିପାଖରେ ବିକ୍ରି ହୁଏ। 2024ରେ ଓଡ଼ିଶା ଟିଭି ଖବର ଦେଇଥିଲା ଯେ ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ କହିଥିଲା, କେବଳ ଆନନ୍ଦ ବଜାର ଭିତରେ କିଣାଯାଇଥିବା ଖଜା ହିଁ ଶୁଖିଲା ମହାପ୍ରସାଦ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।
- ଭୋଗ ବୁକିଂ: ସରକାରୀ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ ୱେବସାଇଟ୍ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ। ମନ୍ଦିର ବାହାରେ "ସରକାରୀ" ମହାପ୍ରସାଦ ବିକ୍ରି କରୁଥିବା ଦାବି କରୁଥିବା ଦଲାଲଙ୍କଠାରୁ ଦୂରେଇ ରୁହନ୍ତୁ।
ନିୟମ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବଦଳେ। ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନର ୱେବସାଇଟ୍ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ।