ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହ ହେଉଛି ୧୮୧୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ହୋଇଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ସଶସ୍ତ୍ର ଜନଆନ୍ଦୋଳନ। ମହାନ ବୀର ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁ ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଖୋର୍ଦ୍ଧାର ପାଇକ (ପାରମ୍ପରିକ ସୈନ୍ୟ) ମାନେ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଯେଉଁ ଯୁଦ୍ଧ ଡାକରା ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ୧୮୫୭ ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହର ଦୀର୍ଘ ୪୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିଲା। ଏହି କାରଣରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଅନେକେ ଏହାକୁ "ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ" ଭାବେ ଗଣନା କରିବାକୁ ଦାବି କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ଭାରତ ସରକାର ଏହି ଦାବିକୁ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିନାହାନ୍ତି।
ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତଥ୍ୟ
| ବିଷୟ | ବିବରଣୀ |
|---|---|
| ବର୍ଷ | ୧୮୧୭ ମସିହା |
| କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳ | ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଏବଂ ଏହାର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳ |
| ମୁଖ୍ୟ ନେତା | ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁ ବିଦ୍ୟାଧର ମହାପାତ୍ର |
| ଯୋଗଦାନକାରୀ | ପାଇକ (ପଦାତିକ ସୈନ୍ୟ), ଜମିଦାର ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକ |
| ବିରୋଧୀ ପକ୍ଷ | ବ୍ରିଟିଶ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ |
| ମୁଖ୍ୟ କାରଣ | ଅତ୍ୟାଚାରୀ ରାଜସ୍ୱ (ଟିକସ) ନୀତି, ଲୁଣ କର ଇତ୍ୟାଦି |
ପାଇକମାନେ କିଏ ଥିଲେ?
'ପାଇକ' ଶବ୍ଦଟି 'ପଦାତିକ' (ପାଦରେ ଚାଲି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ସୈନ୍ୟ) ରୁ ଆସିଛି। ପାଇକମାନେ ଥିଲେ ଓଡ଼ିଶାର, ବିଶେଷକରି ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଗଜପତି ମହାରାଜାଙ୍କର ପାରମ୍ପରୀକ ତଥା ନିୟମିତ ସୈନିକ ବାହିନୀ। ଯୁଦ୍ଧ ବେଳେ ଏମାନେ ରାଜାଙ୍କ ତରଫରୁ ରଣାଙ୍ଗନରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଶାନ୍ତି ସମୟରେ ପୋଲିସ୍ ପରି ଆଇନ୍ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଚାଷକାମ ମଧ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
ସମ୍ମାନଜନକ ସାମରିକ ସେବା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବାରୁ, ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ରାଜାମାନଙ୍କ ତରଫରୁ ଏହି ପାଇକମାନଙ୍କୁ ବିନା ଖଜଣାରେ ଚାଷ କରିବା ପାଇଁ ଜମି (ନିଷ୍କର ଜାଗିରି ମାହାଲ) ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା। ସେମାନଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ, ପ୍ରବଳ ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତି ଏବଂ ମାଟି ପ୍ରତି ଥିବା ଗଭୀର ମମତା ସେମାନଙ୍କୁ ଅତୁଳନୀୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା।
ବିଦ୍ରୋହର କାରଣ
୧୮୦୩ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ଓଡ଼ିଶା ଦଖଲ କରିବା ପରେ, ସେମାନେ ଏକ ଶୋଷଣକାରୀ ଶାସନ ନୀତି ଆରମ୍ଭ କଲେ ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ଜନଜୀବନକୁ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କରିଦେଲା।
୧. ଜାଗିରି ଜମି ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମିଦାରୀ ବାଦ୍ ଦେବା
ଇଂରେଜମାନେ କ୍ଷମତାକୁ ଆସିବା ମାତ୍ରେ ପାଇକମାନେ ପୁରୁଷ ପୁରୁଷ ଧରି ଭୋଗଦଖଲ କରିଆସୁଥିବା ନିଷ୍କର ଜାଗିରି ଜମି (rent-free land) ଉପରେ କର ବସାଇଲେ। ଫଳରେ ଗର୍ବୀ ସୈନିକମାନେ ହଠାତ୍ ଭୂମିହୀନ ଦରିଦ୍ରରେ ପରିଣତ ହେଲେ। କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ, ରାଜସ୍ୱ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ (ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକେ ଓଡ଼ିଶା ବାହାରର ଥିଲେ) ବିରୋଧରେ ଅଭିଯୋଗ ଥିଲା ଯେ ସେମାନେ ମିଳିମିଶି ନୂଆ ଅତ୍ୟଧିକ ଖଜଣା ଦେଇ ନପାରୁଥିବା ସ୍ଥାନୀୟ ଓଡ଼ିଆ ଜମିଦାରମାନଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଜମିଦାରୀ ହାତେଇ ନେଉଥିଲେ।
୨. ଲୁଣ ଉପରେ କର (Salt Tax)
୧୮୦୩ ପୂର୍ବରୁ, ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ଉପକୂଳ ଥିବା ଓଡ଼ିଶାରେ ଲୁଣ ଅତି ଶସ୍ତା ଏବଂ ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲା। ଇଂରେଜମାନେ ଲୁଣ ଉତ୍ପାଦନ ନିଜ ଅଧୀନକୁ ନେଇ କୃତ୍ରିମ ଅଭାବ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ଏହା ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ କର ବସାଇଲେ। ଫଳରେ ଗରିବ ଲୋକମାନେ ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଲୁଣ ମୁଠାଏ ପାଇବାରୁ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ।
୩. କଉଡ଼ି ପ୍ରଥା ଉଚ୍ଛେଦ
ବ୍ରିଟିଶମାନେ ଓଡ଼ିଶାର ପାରମ୍ପରିକ ମୁଦ୍ରା ‘କଉଡ଼ି’ ର ପ୍ରଚଳନ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ ଏବଂ ଟିକସ ଭାବରେ 'ରୂପା ଟଙ୍କା' ଶୋଧ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ। ଏହି ହଠାତ୍ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସାଧାରଣ କୃଷକ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କର ମେରୁଦଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା।
ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁ ଏବଂ ବିଦ୍ରୋହର ଦାବାନଳ
ଖୋର୍ଦ୍ଧା ରାଜାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସେନାପତି (ବକ୍ସି) ଥିଲେ ବୀର ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁ ବିଦ୍ୟାଧର ଭ୍ରମରବର ରାୟ। ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଚକ୍ରାନ୍ତର ଶିକାର ହୋଇ ସେ ନିଜର ବିଶାଳ 'ରୋଡ଼ଙ୍ଗ' ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇ ନିଃସ୍ୱ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାକୁ ସୁଯୋଗ ଅପେକ୍ଷାରେ ଥିଲେ। ପାଇକମାନେ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ନିଜର ନେତା ବାଛିଲେ।
ଆରମ୍ଭ: ୧୮୧୭ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ ଘୁମୁସରର ପ୍ରାୟ ୪୦୦ କନ୍ଧ (ଜନଜାତି ଗୋଷ୍ଠୀ) ଖୋର୍ଦ୍ଧାରେ ପ୍ରବେଶ କରି କମ୍ପାନୀ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଖୋଲାଖୋଲି ବିଦ୍ରୋହ ଘୋଷଣା କଲେ। ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପାଇକମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ହାତ ମିଳାଇଲେ।
ଘଟଣାପ୍ରବାହ:
- ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପାଇକମାନେ କମ୍ପାନୀର ପୋଲିସ୍ ଥାନା ଓ ଅଫିସ୍ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ବାଣପୁରଠାରେ ସେମାନେ ପୋଲିସ୍ ଥାନା ଓ ଡାକଘର ଲୁଟ୍ କରି ପୋଡ଼ିଦେଲେ।
- ଏହି ନିଆଁ ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ପିପିଲି, ପୁରୀ ଏବଂ କଟକ ଜିଲ୍ଲାର କିଛି ଅଂଶକୁ ବ୍ୟାପିଲା। ଏପ୍ରିଲ ମାସରେ ବିଦ୍ରୋହୀମାନେ ପୁରୀ ଦଖଲ କଲେ, ଫଳରେ କମ୍ପାନୀ ସେନାକୁ କଟକ ଆଡ଼କୁ ପଛଘୁଞ୍ଚା ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା; ପରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସୈନ୍ୟ ପୁରୀ ପୁନର୍ଦଖଲ କଲେ।
- ଏଥିରେ ସାଧାରଣ ଲୋକ, କନ୍ଧ ଉପଜାତି, ଏବଂ ଜମିଦାରମାନେ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
ପରାଜୟ ଏବଂ ପରିଣାମ
ଅପୂର୍ବ ବୀରତ୍ୱ ଦେଖାଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଶୀୟ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରରେ ସଜ୍ଜିତ ପାଇକ ସେନା ଇଂରେଜମାନଙ୍କର ଆଧୁନିକ ବନ୍ଧୁକ ଏବଂ ତୋପ ଆଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ତିଷ୍ଠି ପାରିନଥିଲେ।
- ୧୮୧୭ ମଧ୍ୟଭାଗ ସୁଦ୍ଧା କମ୍ପାନୀ ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁଣି ନିଜର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲା, ଏବଂ ଫେରାର ବିଦ୍ରୋହୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅଭିଯାନ ଆହୁରି କିଛି ବର୍ଷ ଚାଲିଲା। ଅନେକ ବିଦ୍ରୋହୀଙ୍କୁ ଫାଶୀ, କାରାଦଣ୍ଡ ବା ଦ୍ୱୀପାନ୍ତର ଦଣ୍ଡ ଦିଆଗଲା।
- ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ଲୁଚିରହି ଛାପାମାର (ଗେରିଲା) ଯୁଦ୍ଧ ଚଳାଇଥିଲେ। ଶେଷରେ, ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚୁକ୍ତିବଦ୍ଧ ହୋଇ ୧୮୨୫ ମସିହାରେ ସେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୨୯ ମସିହାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଟକରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ ରହିଥିଲେ।
ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ
ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହ କେବଳ ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସର ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଥିଲା ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦ ବିରୋଧରେ ସମଗ୍ର ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ଶଙ୍ଖନାଦ। ୨୦୧୭ ମସିହାରେ ଏହି ସଂଗ୍ରାମର ଦ୍ୱିଶତବାର୍ଷିକୀ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ପାଳିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଓଡ଼ିଶା ସରକାର ଏହାକୁ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ। ତେବେ ୨୦୨୧ ମସିହାରେ କେନ୍ଦ୍ର ସଂସ୍କୃତି ମନ୍ତ୍ରୀ ସଂସଦରେ କହିଥିଲେ ଯେ ଏହାକୁ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ; NCERTର ଅଷ୍ଟମ ଶ୍ରେଣୀ ଇତିହାସ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଏହାକୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ପ୍ରଥମ ଗଣ ଅଭ୍ୟୁତ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଭାବେ ସାମିଲ କରାଯାଇଛି।
ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ: କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ • ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସ • ମଧୁସୂଦନ ଦାସ
