ସମ୍ବଲପୁର ଇତିହାସ – ଚୌହାଣ ବଂଶ ଠାରୁ ହୀରାକୁଦ ବନ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ

ସମ୍ବଲପୁର ହେଉଛି ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ରାଜଧାନୀ। ଏହା କେବଳ ଏକ ସହର ନୁହେଁ, ବରଂ ଗୌରବମୟ ଇତିହାସ, ବୀରତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଗ୍ରାମ ଏବଂ ଅନନ୍ୟ କଳା ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଉଦାହରଣ ଅଟେ। ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ଏହି ସହରର ନାମକରଣ ସମ୍ବଲପୁର ହୋଇଛି।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତଥ୍ୟ

ଚୌହାଣ ରାଜବଂଶର ଶାସନ (ପ୍ରାୟ ୧୫୭୦–୧୮୪୯)

ସମ୍ବଲପୁରର ପ୍ରକୃତ ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିକାଶ ଚୌହାଣ ରାଜବଂଶ ଅଧୀନରେ ହୋଇଥିଲା। ଚୌହାଣମାନେ ୧୪ଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ପଡ଼ୋଶୀ ପାଟଣା ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିଲେ; ପ୍ରାୟ ୧୫୭୦ ମସିହାରେ ବଳରାମ ଦେବ ପୃଥକ୍ ସମ୍ବଲପୁର ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନେ ପ୍ରାୟ ୩୦୦ ବର୍ଷ ଧରି ରାଜତ୍ୱ କରିଥିଲେ:

• ବଳରାମ ଦେବ (ପ୍ରାୟ ୧୫୭୦): ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମ୍ବଲପୁର ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା। ସେ ମହାନଦୀ କୂଳରେ ସମଲେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ।
• ବଳିଆର ଦେବ (୧୬୫୦–୧୬୮୮), ଛତ୍ର ସାଏ (୧୬୯୦–୧୭୨୫) ଓ ଅଜିତ ସିଂହ (୧୭୨୫–୧୭୬୬): ଏହି ବଂଶର ଅନେକ ରାଜା ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିବା ସହ କଳା, ବାଣିଜ୍ୟ ଏବଂ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲେ। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ବିଗ୍ରହଙ୍କୁ ମୋଗଲ ଓ ମରାଠା ଆକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ଓ ସମ୍ବଲପୁର ଅଞ୍ଚଳରେ ଲୁଚାଇ ରଖାଯାଇଥିଲା।
• ଶେଷ ଶାସକମାନେ: ମହାରାଜ ସାଏ (୧୮୨୦–୧୮୨୭), ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବସାଯାଇଥିବା ରାଣୀ ମୋହନ କୁମାରୀ (୧୮୨୭–୧୮୩୩) ଏବଂ ନାରାୟଣ ସିଂହ (୧୮୩୩–୧୮୪୯)। ନାରାୟଣ ସିଂହଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ୧୮୪୯ରେ ସ୍ୱତ୍ୱବିଲୋପ ନୀତି (doctrine of lapse) ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟଟି ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରେ ମିଶାଇ ଦିଆଗଲା।
• ସମ୍ବଲପୁର ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ଯଥେଷ୍ଟ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ବଜାୟ ରଖିଥିଲା, ତେବେ ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରୁ ୧୮୧୭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମରାଠାମାନେ ସମ୍ବଲପୁର ଦଖଲ କରି ରଖିଥିଲେ; ଏହାପରେ ଏହା ବ୍ରିଟିଶ୍ ସୁରକ୍ଷା ଅଧୀନକୁ ଆସିଲା।

ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏ — ମହାନ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ

ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏ (୧୮୦୯–୧୮୮୪) ସମ୍ବଲପୁର ଏବଂ ସମଗ୍ର ଭାରତ ବର୍ଷର ଜଣେ ଅଗ୍ରଣୀ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ଥିଲେ। ସେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ୩୦ ବର୍ଷରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ କାଳ ସଂଗ୍ରାମ କରିଥିଲେ।

ତାଙ୍କ ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସ:

• ୧୮୦୯: ୨୩ ଜାନୁଆରୀରେ ସମ୍ବଲପୁରର ଉତ୍ତରରେ ଖିଣ୍ଡା ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ।
• ୧୮୨୭: ଇଂରେଜମାନେ ରାଣୀ ମୋହନ କୁମାରୀଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇବା ପରେ ପ୍ରାୟ ୧୮ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ।
• ୧୮୪୦: ଇଂରେଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦୀ ହୋଇ ହଜାରିବାଗ୍ ଜେଲରେ ଆବଦ୍ଧ।
• ୧୮୫୭ (ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ): ବିଦ୍ରୋହୀ ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜେଲରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଇଂରେଜ ସେନା ସହ ଗରିଲା ଯୁଦ୍ଧ (ଗୋପନ ଯୁଦ୍ଧ) ଜାରି ରଖିଲେ (୧୮୫୭–୧୮୬୨)।
• ୧୮୬୨: ବ୍ରିଟିଶ୍ ସରକାରଙ୍କ ମିଳାମିଶା ନୀତି ଅଧୀନରେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ।
• ୧୮୬୪: ପୁଣି ଗିରଫ; ପରେ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଅସୀରଗଡ଼ ଦୁର୍ଗରେ ବନ୍ଦୀ।
• ସେ ଜୀବନର ପ୍ରାୟ ୩୭ ବର୍ଷ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଜେଲରେ କାଟିଥିଲେ। ଅସୀରଗଡ଼ରେ ବନ୍ଦୀ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ୧୮୮୪ ମସିହା ୨୮ ଫେବୃଆରୀରେ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା।

ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ସ୍ଥିତ ବିମାନବନ୍ଦରକୁ ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ "ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏ ବିମାନବନ୍ଦର" ନାମରେ ନାମିତ କରାଯାଇଛି।

ହୀରାକୁଦ ବନ୍ଧ — ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ର ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ

ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ନିର୍ମିତ ବୃହତ୍ତମ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ହେଉଛି ହୀରାକୁଦ ବନ୍ଧ:

• ନବ ନିର୍ମାଣ: ୧୯୪୮ ରୁ ୧୯୫୩ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ, ୧୯୫୭ରେ ଉଦ୍‌ଘାଟିତ।
• ଦୀର୍ଘ ମାଟିବନ୍ଧ: ମୁଖ୍ୟ ବନ୍ଧର ଲମ୍ବ ୪.୮ କିଲୋମିଟର; ଡାଇକ୍ (ସହାୟକ ମାଟିବନ୍ଧ) ସହିତ ମୋଟ ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ ୨୫.୮ କିଲୋମିଟର। ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ବିଶ୍ୱର ଦୀର୍ଘତମ ମାଟିବନ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯଦିଓ ଏହି ଦାବି ବିବାଦୀୟ।
• ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: ଉପକୂଳ ଓଡ଼ିଶାକୁ ବନ୍ୟା ଦାଉରୁ ରକ୍ଷା କରିବା, ବିଦ୍ୟୁତ ଉତ୍ପାଦନ, ଏବଂ ଜଳସେଚନ (ଖରିଫ ଋତୁରେ ପ୍ରାୟ ୧,୫୫୬ ବର୍ଗ କି.ମି. ଓ ରବି ଋତୁରେ ପ୍ରାୟ ୧,୦୮୪ ବର୍ଗ କି.ମି.)।
• ବନ୍ଧର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା ଗାନ୍ଧୀ ମିନାର ଏବଂ ଜବାହର ମିନାରରୁ ବନ୍ଧର ସୁନ୍ଦର ଦୃଶ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରାଯାଇପାରିବ।

ସାଂସ୍କୃତିକ ମହତ୍ତ୍ୱ

ନୂଆଖାଇ ପର୍ବ

ସମ୍ବଲପୁରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଗଣପର୍ବ ହେଉଛି ନୂଆଖାଇ। ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀର ପରଦିନ ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ନୂଆ ଧାନରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଚୁଡ଼ା ବା ଖିରି ଭୋଗ ଲଗାଇବା ପରେ ସମୁଦାୟ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାବାସୀ ଏକାଠି ବସି ନୂତନ ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ସମ୍ବଲପୁରୀ ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ

• ସମ୍ବଲପୁରୀ ବାନ୍ଧ (Ikat) ଶାଢ଼ୀ ଏହାର ଅନନ୍ୟ ଡିଜାଇନ୍ ଏବଂ ରଙ୍ଗ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ (GI ଟ୍ୟାଗ୍ ପ୍ରାପ୍ତ)।
• ଡାଲଖାଇ, ରସରକେଲି ଏବଂ ସମ୍ବଲପୁରୀ ଲୋକନୃତ୍ୟ ଏହାର ସମୃଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତିର ପରିଚୟ ଦେଇଥାଏ।

ଦର୍ଶନୀୟ ସ୍ଥାନ

---

ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ: ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସ • ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରି