ସମ୍ବଲପୁର — ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାଣକେନ୍ଦ୍ର ଓ ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ପୀଠ
ସମ୍ବଲପୁର ହେଉଛି ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ରାଜଧାନୀ। ଏହା କେବଳ ଏକ ସହର ନୁହେଁ, ବରଂ ଗୌରବମୟ ଇତିହାସ, ବୀରତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଗ୍ରାମ ଏବଂ ଅନନ୍ୟ କଳା ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଉଦାହରଣ ଅଟେ। ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ଏହି ସହରର ନାମକରଣ ସମ୍ବଲପୁର ହୋଇଛି।
ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତଥ୍ୟ
| ପ୍ରସଙ୍ଗ | ବିବରଣୀ |
|---|---|
| ନାମକରଣ | ଦେବୀ ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ |
| ନଦୀ | ମହାନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ |
| ଶାସନ ବଂଶ | ପ୍ରମୁଖ ଭାବେ ଚୌହାଣ ରାଜବଂଶ (୧୫ଶରୁ ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀ) |
| ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୀର | ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏ |
| ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ | ହୀରାକୁଦ ବନ୍ଧ ଓ ସମଲେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ଦିର |
ଚୌହାଣ ରାଜବଂଶର ଶାସନ (୧୪୦୦–୧୮୪୯)
ସମ୍ବଲପୁରର ପ୍ରକୃତ ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିକାଶ ଚୌହାଣ ରାଜବଂଶ ଅଧୀନରେ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ରାଜବଂଶ ପ୍ରାୟ ୪୦୦ ବର୍ଷ ଧରି ରାଜତ୍ୱ କରିଥିଲେ:
- ✦ବଳରାମ ଦେବ (ବାଲିଆର ସିଂହ): ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମ୍ବଲପୁର ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା। ସେ ମହାନଦୀ କୂଳରେ ସମଲେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ।
- ✦ରାଜା ଅଜିତ ସିଂହ ଓ ମହାରାଜା ସାଏ: ଏହି ବଂଶର ଅନେକ ରାଜା କଳା, ବାଣିଜ୍ୟ ଏବଂ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲେ। ବିଶେଷ କରି ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ବିଗ୍ରହଙ୍କୁ ମୋଗଲ ଓ ମରାଠା ଆକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ଓ ସମ୍ବଲପୁର ଅଞ୍ଚଳରେ ଲୁଚାଇ ରଖାଯାଇଥିଲା।
- ✦ସମ୍ବଲପୁର ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ମୋଗଲ ଏବଂ ମରାଠା ଶାସନରୁ ମୁକ୍ତ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ରହିଥିଲା।
ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏ — ମହାନ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ
ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏ (୧୮୦୯–୧୮୮୪) ସମ୍ବଲପୁର ଏବଂ ସମଗ୍ର ଭାରତ ବର୍ଷର ଜଣେ ଅଗ୍ରଣୀ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ଥିଲେ। ସେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ୩୦ ବର୍ଷରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ କାଳ ସଂଗ୍ରାମ କରିଥିଲେ।
ତାଙ୍କ ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସ:
- ✦୧୮୦୯: ସମ୍ବଲପୁରର ଖିଣ୍ଡା ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ।
- ✦୧୮୨୭: ଦାଖଲକାରୀ ଇଂରେଜ ସରକାର ବିରୋଧରେ ମାତ୍ର ୧୮ ବର୍ଷ ବୟସରେ ପ୍ରଥମ ବିଦ୍ରୋହ।
- ✦୧୮୪୦: ଇଂରେଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦୀ ହୋଇ ହଜାରିବାଗ୍ ଜେଲରେ ଆବଦ୍ଧ।
- ✦୧୮୫୭ (ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ): ବିଦ୍ରୋହୀ ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜେଲରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଇଂରେଜ ସେନା ସହ ଗରିଲା ଯୁଦ୍ଧ (ଗୋପନ ଯୁଦ୍ଧ) ଜାରି ରଖିଲେ।
- ✦ସେ ଜୀବନର ୩୭ ବର୍ଷ ଜେଲରେ କାଟିଥିଲେ କିନ୍ତୁ କେବେବି ଇଂରେଜଙ୍କ ନିକଟରେ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଁଇନଥିଲେ। ଅସୀରଗଡ଼ ଦୁର୍ଗରେ ବନ୍ଦୀ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ୧୮୮୪ ମସିହାରେ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା।
ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ସ୍ଥିତ ବିମାନବନ୍ଦରକୁ ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ "ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏ ବିମାନବନ୍ଦର" ନାମରେ ନାମିତ କରାଯାଇଛି।
ହୀରାକୁଦ ବନ୍ଧ — ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ର ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ
ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ନିର୍ମିତ ବୃହତ୍ତମ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ହେଉଛି ହୀରାକୁଦ ବନ୍ଧ:
- ✦ନବ ନିର୍ମାଣ: ୧୯୪୮ ରୁ ୧୯୫୭ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ।
- ✦ସର୍ବବୃହତ୍ ମାଟିବନ୍ଧ: ଏହାର ମୋଟ ଲମ୍ବ ୨୫.୮ କିଲୋମିଟର, ଯାହା ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱର ଦୀର୍ଘତମ ମାଟିବନ୍ଧର ମାନ୍ୟତା ଦେଇଛି।
- ✦ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: ଉପକୂଳ ଓଡ଼ିଶାକୁ ବନ୍ୟା ଦାଉରୁ ରକ୍ଷା କରିବା, ବିଦ୍ୟୁତ ଉତ୍ପାଦନ, ଏବଂ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଜଳସେଚନ।
- ✦ବନ୍ଧର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥିବା ଗାନ୍ଧୀ ମିନାର ଏବଂ ନେହେରୁ ମିନାରରୁ ବନ୍ଧର ସୁନ୍ଦର ଦୃଶ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରାଯାଇପାରିବ।
ସାଂସ୍କୃତିକ ମହତ୍ତ୍ୱ
ନୂଆଖାଇ ପର୍ବ
ସମ୍ବଲପୁରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଗଣପର୍ବ ହେଉଛି ନୂଆଖାଇ। ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀର ପରଦିନ ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ନୂଆ ଧାନରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଚୁଡ଼ା ବା ଖିରି ଭୋଗ ଲଗାଇବା ପରେ ସମୁଦାୟ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାବାସୀ ଏକାଠି ବସି ନୂତନ ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ସମ୍ବଲପୁରୀ ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ
- ✦ସମ୍ବଲପୁରୀ ବାନ୍ଧ (Ikat) ଶାଢ଼ୀ ଏହାର ଅନନ୍ୟ ଡିଜାଇନ୍ ଏବଂ ରଙ୍ଗ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ (GI ଟ୍ୟାଗ୍ ପ୍ରାପ୍ତ)।
- ✦ଡାଲଖାଇ, ରସରକେଲି ଏବଂ ସମ୍ବଲପୁରୀ ଲୋକନୃତ୍ୟ ଏହାର ସମୃଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତିର ପରିଚୟ ଦେଇଥାଏ।
ଦର୍ଶନୀୟ ସ୍ଥାନ
| ସ୍ଥାନ | ଆକର୍ଷଣ |
|---|---|
| ସମଲେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ଦିର | ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ, ମହାନଦୀ କୂଳରେ ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ |
| ହୀରାକୁଦ ଡ୍ୟାମ୍ | ଦୀର୍ଘତମ ମାଟି ବନ୍ଧ ଏବଂ ଜଳଭଣ୍ଡାରର ମନୋରମ ଦୃଶ୍ୟ |
| ହୁମା ବିମଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର | ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟତମ "ବକ୍ର ମନ୍ଦିର" (Leaning Temple), କୁଡୋ ମାଛ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ |
| ଘଣ୍ଟେଶ୍ୱରୀ ପୀଠ | ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଥିବା ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ଭକ୍ତମାନେ ମାନସିକ ପୂରଣ ପାଇଁ ଘଣ୍ଟ ବାନ୍ଧନ୍ତି |
| ଉଷାକୋଠୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ | ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ |
ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ: ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସ • ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରି