ଏହି ଲେଖା ଇଂରାଜୀ ମୂଳ ଲେଖାର ଅନୁବାଦ। ଇଂରାଜୀରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ

ଓଡ଼ିଆ ଉପଭାଷା (Odia dialects) ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶା ଓ ଏହାର ସୀମାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ କୁହାଯାଉଥିବା ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଆଞ୍ଚଳିକ ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗତ ରୂପ। ମୁଖ୍ୟ ଉପଭାଷାଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ମଧ୍ୟ ଉପକୂଳର କଟକୀ, ଉତ୍ତରର ବାଲେଶ୍ୱରୀ, ଦକ୍ଷିଣର ଗଞ୍ଜାମୀ, ପଶ୍ଚିମର ସମ୍ବଲପୁରୀ (ଯାହାକୁ କୋଶଲୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ), ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମର ଦେଶିଆ ଏବଂ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମର ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ୀ। ମାନକ ଲିଖିତ ଓଡ଼ିଆ ମଧ୍ୟ ଉପକୂଳ କଥିତ ଭାଷାରୁ ବିକଶିତ ହୋଇଛି, ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ପଶ୍ଚିମ ରୂପର କିଛି ବକ୍ତା ଏହାକୁ ଏକ ଅଲଗା ଭାଷା ଭାବେ ଗଣନ୍ତି।

ମୁଖ୍ୟ ଉପଭାଷାମାନଙ୍କର ସମୀକ୍ଷା

ରୂପଅନ୍ୟ ନାମମୁଖ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳଟିପ୍ପଣୀ
କଟକୀମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଆ, ମୋଗଲବନ୍ଦୀକଟକ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା, ପୁରୀ, ନୟାଗଡ଼, ଯାଜପୁର, ଜଗତସିଂହପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ଢେଙ୍କାନାଳ, ଅନୁଗୋଳ, ପୂର୍ବ ବୌଦ୍ଧମାନକ ଲିଖିତ ଭାଷାର ଆଧାର
ବାଲେଶ୍ୱରୀଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଆବାଲେଶ୍ୱର, ଭଦ୍ରକ, ମୟୂରଭଞ୍ଜ, କେନ୍ଦୁଝରସୁଦୂର ଉତ୍ତରରେ ନିକଟସ୍ଥ ବଙ୍ଗଳା ଓ ମେଦିନୀପୁରୀ କଥିତ ଭାଷା ସହ କିଛି ସମାନତା
ଗଞ୍ଜାମୀଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଆଗଞ୍ଜାମ, ଗଜପତି, କନ୍ଧମାଳର କିଛି ଅଂଶ; ଶ୍ରୀକାକୁଳମ (ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ)ତେଲୁଗୁଭାଷୀ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ସହ ସୀମା
ସମ୍ବଲପୁରୀକୋଶଲୀ, ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଆବରଗଡ଼, ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର, ବଲାଙ୍ଗିର, ସମ୍ବଲପୁର, ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଓ ପଡ଼ୋଶୀ ଜିଲ୍ଲା; ଛତିଶଗଡ଼ର କିଛି ଅଂଶଜନଗଣନା 2011ରେ 2.63 ନିୟୁତ ମାତୃଭାଷୀ ବକ୍ତା; ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବିତର୍କିତ
ଦେଶିଆଦେଶିୟା, କୋରାପୁଟିଆ, ଆଦିବାସୀ ଓଡ଼ିଆକୋରାପୁଟ, ନବରଙ୍ଗପୁର, ରାୟଗଡ଼ା, ମାଲକାନଗିରି, ଦକ୍ଷିଣ କଳାହାଣ୍ଡି; ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର କିଛି ଅଂଶଜନଗଣନା 2011ରେ ପ୍ରାୟ 230,000 ବକ୍ତା; ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଭାଷା
ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ୀଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଆସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଓ ସଂଲଗ୍ନ ଅଞ୍ଚଳଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଓ ଛତିଶଗଡ଼ ସହ ସୀମା; କମ୍ ଲିପିବଦ୍ଧ

ଅଞ୍ଚଳ ତାଲିକା ମାନକ ସନ୍ଦର୍ଭ ଗ୍ରନ୍ଥର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସରଣ କରେ ଏବଂ ଆନୁମାନିକ: ଉପଭାଷାଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହ ମିଶିଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ ସହର ଓ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

ଭାଷାବିତ୍‌ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ଛୋଟ ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ଭତ୍ରି, ରେଲି, କୁପିଆ ଓ ବଡ଼ ପରଜା ଅଛି, ସହିତ ଭୂୟାଁ, ସାଉଣ୍ଟି, ବାଥୁଡ଼ି, ଅଘରିଆ ଓ ମଟିଆଙ୍କ ପରି ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗତ ରୂପ।

କଟକୀ (ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଆ)

କଟକ ଓ ପୁରୀ ଆଖପାଖର ପୁରୁଣା ଉପକୂଳ ହୃଦୟଭୂମିର କଥିତ ଭାଷା ହିଁ ବିଦ୍ୟାଳୟ, ପୁସ୍ତକ, ଖବରକାଗଜ, ରେଡିଓ ଓ ସରକାରରେ ବ୍ୟବହୃତ ମାନକ ଭାଷାର ଆଧାର। ବ୍ରିଟାନିକା ଉପକୂଳ ସମତଳର ମୋଗଲବନ୍ଦୀ ଉପଭାଷାକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଶିକ୍ଷାଗତ ମାନକ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରେ। ମାନକ ଭାଷା କଟକୀର ନିକଟତର ହୋଇଥିବାରୁ ଲୋକପ୍ରିୟ ଭାବେ ଏହାକୁ ବେଳେବେଳେ "ଶୁଦ୍ଧ" ଓଡ଼ିଆ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଯଦିଓ ଭାଷାବିତ୍‌ମାନେ ସବୁ ଆଞ୍ଚଳିକ ରୂପକୁ ସମାନ ଭାବେ ବୈଧ କଥିତ ରୂପ ଭାବେ ଗଣନ୍ତି।

ବାଲେଶ୍ୱରୀ (ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଆ)

ବାଲେଶ୍ୱରୀ ବାଲେଶ୍ୱର, ଭଦ୍ରକ, ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଓ କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲାରେ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ସବୁଠାରୁ ଲକ୍ଷ୍ୟଣୀୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ଏକ ସ୍ୱର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଯେଉଁଥିରେ ମାନକ ଓଡ଼ିଆର "o" ପ୍ରାୟତଃ "u" ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ଫଳରେ Odisha କୁ Udisha ଭଳି ଶୁଣାଯାଇପାରେ। ଦୈନନ୍ଦିନ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ: "କ'ଣ" ପାଇଁ ମାନକ kana ବଦଳରେ kisa, ଏବଂ "କାହିଁକି" ପାଇଁ kahinki ବଦଳରେ kene। ଉତ୍ତର ବାଲେଶ୍ୱରର କଥିତ ଭାଷା ପଡ଼ୋଶୀ ବଙ୍ଗଳା ଓ ମେଦିନୀପୁରୀ କଥିତ ଭାଷା ସହ କିଛି ସମାନତା ଦେଖାଏ, ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଭଦ୍ରକ ରୂପ ମାନକ ଭାଷାର ନିକଟତର।

ଗଞ୍ଜାମୀ (ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଆ)

ଗଞ୍ଜାମୀ ଗଞ୍ଜାମ, ଗଜପତି ଓ କନ୍ଧମାଳର କିଛି ଅଂଶରେ, ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସୀମା ପାରିହୋଇ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ଶ୍ରୀକାକୁଳମ ଜିଲ୍ଲାରେ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ତେଲୁଗୁଭାଷୀ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ସହ ସୀମା ବାଣ୍ଟେ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଏକ ଦୀର୍ଘ ସାହିତ୍ୟିକ ଇତିହାସ ଅଛି: ରାଜକବି ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ଗଞ୍ଜାମ ଅଞ୍ଚଳର ଥିଲେ।

ସମ୍ବଲପୁରୀ ବା କୋଶଲୀ (ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଆ)

ସମ୍ବଲପୁରୀ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର କଥିତ ଭାଷା। 2011 ଜନଗଣନାରେ 2.63 ନିୟୁତ ଲୋକ ସମ୍ବଲପୁରୀକୁ ନିଜ ମାତୃଭାଷା ଭାବେ ଲେଖାଇଥିଲେ, ଯାହା ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଗୋଷ୍ଠୀ ଅଧୀନରେ ଗଣାଯାଇଥିଲା। ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଅଂଶ ବରଗଡ଼ରେ ଥିଲା, ତା'ପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର, ବଲାଙ୍ଗିର, ସମ୍ବଲପୁର ଓ ଝାରସୁଗୁଡ଼ା।

ସମ୍ବଲପୁରୀର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଆଧୁନିକ ସାହିତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ନାଟକ ପରମ୍ପରା ଅଛି। ଏହି ଭାଷାରେ ଲେଖୁଥିବା କବି ହଳଧର ନାଗ 2016ରେ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ପାଇଥିଲେ। ସମ୍ବଲପୁରୀ ଗୀତ ଓ ଅଞ୍ଚଳର ନୃତ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁ ଜଣାଶୁଣା ସାଂସ୍କୃତିକ ରପ୍ତାନି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟତମ; ସମ୍ବଲପୁରୀ ନୃତ୍ୟ ଓ ସମ୍ବଲପୁରୀ ଶାଢ଼ୀ ଦେଖନ୍ତୁ।

ସମ୍ବଲପୁରୀ ଏକ ଉପଭାଷା ନା ଏକ ଭାଷା?

ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ଏକ ଖୋଲା ପ୍ରଶ୍ନ, ଏବଂ ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆ କୌଣସି ପକ୍ଷ ନିଏ ନାହିଁ।

  • ଉପଭାଷା ମତ: ଭାରତର ଜନଗଣନା ସମ୍ବଲପୁରୀକୁ ଓଡ଼ିଆ ଅଧୀନରେ ରଖେ, ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶା ବାହାରର ଅନେକ ଭାଷାବିତ୍ ଓ ବକ୍ତା ଏହାକୁ ଏକ ଉପଭାଷା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। 2006ର ଏକ ସର୍ଭେରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା ଯେ ସମ୍ବଲପୁରୀ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ମାନକ ଓଡ଼ିଆ ସହ ନିଜର ମୌଳିକ ଶବ୍ଦଭଣ୍ଡାରର ପ୍ରାୟ ତିନି-ଚତୁର୍ଥାଂଶ ବାଣ୍ଟନ୍ତି, ଏବଂ ଉଭୟ ଓଡ଼ିଆ ଲିପିରେ ଲେଖାଯାଆନ୍ତି।
  • ଭାଷା ମତ: ଅନେକ ବକ୍ତା ନିଜ କଥିତ ଭାଷାକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା ଭାବେ ଗଣନ୍ତି ଏବଂ ଐତିହାସିକ କୋଶଳ ଅଞ୍ଚଳ ନାମରେ କୋଶଲୀ (Koshali ବା Kosali ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଲେଖାଯାଏ) ନାମ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଭାଷା କର୍ମୀମାନେ ସମ୍ବିଧାନର ଅଷ୍ଟମ ଅନୁସୂଚୀରେ ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅଭିଯାନ ଚଳାଇଛନ୍ତି।
  • ନାମ ନିଜେ: ନାମକୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ବିତର୍କ ଅଛି। "ସମ୍ବଲପୁରୀ" ପୁରୁଣା ଓ ଅଧିକ ବ୍ୟବହୃତ ଶବ୍ଦ, ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ "କୋଶଲୀ" ସମ୍ପ୍ରତି ଲୋକପ୍ରିୟ ହୋଇଛି ଏବଂ ଅନେକ କର୍ମୀ ଏହାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି।

ଭାଷା ଓ ଉପଭାଷା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କେବଳ ଭାଷାବିଜ୍ଞାନଗତ ନୁହେଁ, ଆଂଶିକ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ, ସେଥିପାଇଁ ଗମ୍ଭୀର ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଉଭୟ ମତ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।

ଦେଶିଆ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଆ)

ଦେଶିଆ, ଯାହାକୁ ଦେଶିୟା, କୋରାପୁଟିଆ ବା ଆଦିବାସୀ ଓଡ଼ିଆ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କୋରାପୁଟ, ନବରଙ୍ଗପୁର, ରାୟଗଡ଼ା, ମାଲକାନଗିରି ଓ ଦକ୍ଷିଣ କଳାହାଣ୍ଡିରେ, ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ସଂଲଗ୍ନ ଅଂଶରେ କୁହାଯାଏ। 2011ରେ ପ୍ରାୟ 230,000 ଲୋକ ଏହାକୁ ନିଜ ମାତୃଭାଷା ଭାବେ ଲେଖାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହାଠାରୁ ଢେର ଅଧିକ ଲୋକ ଏହାକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଷା ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଦେଶିଆ ଅଞ୍ଚଳର ସମ୍ପର୍କ ଭାଷା (lingua franca), ଯାହା ନିଜ ନିଜ ଭାଷା କହୁଥିବା ପରଜା, ଗଦବା ଓ କନ୍ଧ ପରି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଭାଷାବିତ୍‌ମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି ଯେ ମାନକ ଓଡ଼ିଆରେ ଥିବା କିଛି ମୂର୍ଦ୍ଧନ୍ୟ ଧ୍ୱନି ଏଥିରେ ଲୋପ ପାଇଛି।

ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ୀ (ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଆ)

ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ୀ ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଓ ନିକଟସ୍ଥ ଅଞ୍ଚଳରେ, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଓ ଛତିଶଗଡ଼ ସହ ଓଡ଼ିଶାର ସୀମା ବରାବର କୁହାଯାଏ; ଏହି ଜିଲ୍ଲାରେ ଅନେକ ଆଦିବାସୀ ଭାଷା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ତୁଳନାରେ ଏହା କମ୍ ଲିପିବଦ୍ଧ।

ଓଡ଼ିଶା ବାହାରେ ଓଡ଼ିଆ

ପଡ଼ୋଶୀ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଆ ରୂପ କୁହାଯାଏ, ଯେପରି ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ସିଂହଭୂମ ଅଞ୍ଚଳ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ମେଦିନୀପୁର ଅଞ୍ଚଳର କିଛି ଅଂଶ, ଛତିଶଗଡ଼ ଓ ଉତ୍ତର ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ। ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରେ ଓଡ଼ିଆ ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ସରକାରୀ ଭାଷା। ବକ୍ତା ସଂଖ୍ୟା ଓ ସରକାରୀ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସମୀକ୍ଷା ଦେଖନ୍ତୁ।

ଓଡ଼ିଆପିଡ଼ିଆରେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଲେଖା